به گزارش ایران جیب، آمار بانک مرکزی از مبادلات چک در مهر 1405 نشان میدهد بازار چک پس از دو شوک جنگی به سطح پیش از بحران بازگشته است. نسبت تعدادی چکهای برگشتی به کل چکهای مبادلهشده به 8.9 درصد کاهش یافته که از کمترین سطوح ثبتشده در ماههای اخیر است. نسبت ارزشی آن هم 12 درصد است.
وضعیت چکهای برگشتی در مهر 1405 چگونه بود؟
- نسبت تعدادی چکهای برگشتی: 8.9 درصد
- نسبت ارزشی چکهای برگشتی: 12 درصد
- رشد تعداد چکهای مبادلهشده: 2.4 درصد نسبت به ماه قبل
- رشد ارزش چکهای مبادلهشده: 30.6 درصد نسبت به ماه قبل
بانک مرکزی در گزارش خود به عبور حجم مبادلات از 8.9 میلیون فقره چک با ارزش 2.6 همت و تسویه 24 ساعته در سامانه چکاوک اشاره کرده است.
چرا ارزش چکها بیشتر از تعداد آنها رشد کرد؟
رشد 30.6 درصدی ارزش در برابر رشد 2.4 درصدی تعداد نشان میدهد میانگین مبلغ هر فقره چک بالا رفته است. دو دلیل برای این موضوع مطرح است:
- اثر تورم بر افزایش مبالغ اسمی معاملات
- انتقال پرداختهای خرد به ابزارهای الکترونیکی که باعث شده چک بیشتر در معاملات با مبالغ بالا استفاده شود
دادهها به شکلی منتشر شده که نمیتوان مبالغ را نسبت به تورم تعدیل کرد.
دو جهش چک برگشتی همزمان با جنگها
آمار یکساله منتهی به مهر 1405 دو جهش محسوس در نسبت چکهای برگشتی را نشان میدهد که هر دو همزمان با درگیریهای نظامی بودهاند:
| شوک | تاریخ شروع | اثر بر چک برگشتی |
| جنگ 12 روزه | 23 خرداد 1404 | در تیر 1404 نسبت ارزشی چکهای برگشتی از 22 درصد گذشت |
| جنگ 40 روزه | 9 اسفند 1404 | در فروردین 1405 نسبت تعدادی به 16.9 و نسبت ارزشی به 20.3 درصد رسید |
پس از جنگ 12 روزه، توقف موقت فعالیتهای تجاری، اختلال در زنجیره توزیع و ترجیح فعالان بازار به حفظ نقدینگی، موجی از نکول تعهدات ایجاد کرد. اثر این شوک تا پایان تابستان 1404 در مبادلات باقی ماند.
جنگ دوم در روزهای پایانی سال رخ داد؛ زمانی که بهطور سنتی اوج تسویههای تجاری و سررسید چکهاست. این موضوع فشار بیشتری به نقدینگی وارد کرد و دامنه اختلال در ایفای تعهدات را گسترش داد. با این حال، در ماههای پس از فروردین، بازار دوباره روند تعدیل را شروع کرد و در مهر به سطح پیش از بحران رسید.
چک برگشتی چه چیزی درباره اقتصاد نشان میدهد؟
در ادبیات اقتصادی، نرخ چکهای برگشتی یکی از شاخصهای حساس سلامت جریان نقدینگی و سطح اعتماد در فضای کسبوکار است. در دورههای رونق، جریان درآمدی بنگاهها پایدار است و تعهدات در سررسید تسویه میشود. در رکود یا هنگام شوکهای ناگهانی، چکهای مدتدار به جایگزینی برای تأمین مالی غیررسمی تبدیل میشوند. بنابراین افزایش چک برگشتی لزوماً نشانه افت اخلاق تجاری نیست و بیشتر نشانه تنگنای نقدینگی، افت اعتماد و اختلال در تسویه بدهیهای میان بنگاههاست.
مقررات جدید بانک مرکزی بر بازار چک چه اثری داشت؟
بانک مرکزی در سالهای اخیر برای افزایش شفافیت و کاهش ریسک نکول، ضوابط صدور و گردش چک را تغییر داده است:
- سامانه صیاد: ثبت صدور، تأیید و انتقال چک در این سامانه الزامی شده و ظهرنویسی سنتی حذف شده است.
- استعلام وضعیت اعتباری: صادرکننده چک با کدهای رنگی قابل استعلام است و گیرنده میتواند ریسک معامله را بهتر ارزیابی کند.
- محدودیت دستهچک (از شهریور 1404): سقف تعداد برگههای دستهچک برای متقاضیان جدید در سال اول محدود شده است.
- قاعده 80 درصد (از تیر 1405): برای دریافت دستهچک جدید، باید تکلیف حداقل 80 درصد برگههای دستهچک قبلی مشخص شود. این قاعده برای چک کاغذی و الکترونیکی جداگانه محاسبه میشود.
- توسعه سامانه چکاوک و چک الکترونیکی: به بهبود زیرساخت مبادلات کمک کرده است.
نمیتوان همه بهبود آمار مهر را به این مقررات نسبت داد؛ بازگشت فعالیتهای اقتصادی به وضعیت باثباتتر پس از پایان درگیریها هم در آن مؤثر بوده است.
آیا مشکلات نقدینگی بنگاهها تمام شده است؟
نه کاملاً. نسبت ارزشی چکهای برگشتی (12 درصد) بالاتر از نسبت تعدادی آن (8.9 درصد) است. این یعنی میانگین مبلغ چکهای برگشتی از چکهای وصولشده بیشتر است. به بیان دیگر، اگرچه احتمال برگشت چک در کل مبادلات کمتر شده، ریسک نکول در معاملات با مبالغ بالاتر همچنان قابلتوجه است و بهبود شاخصهای کلی به معنای رفع تمام مشکلات نقدینگی بنگاهها نیست.


