به گزارش ایران جیب، گزارش اخیر نیویورکتایمز با طرح ادعای «کاربری دوگانه» برای سدهای ایران، پرسشهایی درباره رعایت مرزهای حقوق بینالملل ایجاد کرده است. در این گزارش، همپوشانی مکانی برخی سدها و تأسیسات نظامی نشانه ارتباط احتمالی میان آنها تلقی شده است. کارشناسان صنعت آب و حقوق بینالملل میگویند نزدیکی جغرافیایی دلیل کافی برای اثبات چنین ارتباطی نیست.
نیویورکتایمز چه ادعایی مطرح کرده است؟
نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط میان محل احداث برخی سدهای ایران و استقرار مراکز موشکی گزارش داده است. این گزارش همپوشانی مکانی سدها و تأسیسات نظامی را نشانهای از ارتباط احتمالی میان آنها دانسته است. بر اساس اظهارات محمد حبوطن، حتی نویسنده این گزارش هم ادعا را در حد یک فرضیه مطرح کرده است.
آیا نزدیکی سد و پایگاه موشکی دلیل ارتباط آنهاست؟
کارشناسان صنعت آب معتقدند مکانیابی سدها و پایگاههای موشکی از ضوابط متفاوتی پیروی میکند.
محسن موسویخوانساری، دبیر کمیته ملی سدهای بزرگ:
- این ادعا مبنای فنی ندارد و میتواند بهانهای برای توجیه حمله به زیرساختهای حیاتی باشد.
- مکانیابی سد بر پایه مسیر رودخانه، شرایط زمینشناختی، استحکام تکیهگاهها و امکان انتقال و توزیع آب انجام میشود، اما استقرار تأسیسات نظامی تابع ملاحظات امنیتی است.
- در میان حدود 600 سد کشور، طبیعی است که برخی به یک پایگاه نظامی نزدیک باشند و این بهتنهایی مبنای نتیجهگیری نیست.
محمد حبوطن، رئیس گروه حکمرانی آب شرکت مدیریت منابع آب ایران:
- خلط هممکانی با رابطه علت و معلولی: سدها معمولاً در محل ورود رودخانهها به دشت و در گذار کوهستان به دشت ساخته میشوند و برخی تأسیسات دفاعی هم به دلایل امنیتی در مناطق کوهستانی قرار میگیرند. پس همپوشانی مکانی دور از انتظار نیست.
- تفاوت زمانی ساخت: بسیاری از سدها 40 تا 50 سال پیش ساخته شدهاند، در حالی که بخش بزرگی از برنامههای موشکی به دو دهه اخیر مربوط است.
- نیاز آبی محدود: یک پروژه موشکی آنقدر آب مصرف نمیکند که ساخت یک سد بزرگ توجیه شود و نیاز آن از طریق چاه هم قابل تأمین است.
سیدعلیرضا شریعت، دبیرکل فدراسیون صنعت آب ایران:
- نزدیکی جغرافیایی سد به تأسیسات نظامی نمیتواند دلیل نظامی بودن کارکرد یا انگیزه ساخت آن باشد و شواهد گزارش برای اثبات ادعا کافی نیست.
- باید میان امکان فنی، استفاده واقعی و هدف اولیه ساخت تفکیک کرد. برخی تأسیسات آبی ممکن است در تأمین آب و انرژی مجموعههای مختلف نقش داشته باشند، اما این به معنای ساختهشدن سد با چنین هدفی نیست.
- او گفت نقد سیاست سدسازی، توجیه اقتصادی پروژهها و آثار زیستمحیطی لازم است، اما نسبت دادن کارکرد نظامی بدون شواهد معتبر نمیتواند مبنای قضاوت یا اقدام علیه سدها باشد.
حقوق بینالملل درباره حمله به سدها چه میگوید؟
محمد شریف، استاد حقوق بینالملل، با استناد به ماده 56 پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو تأکید کرد سدها و نیروگاههای هستهای تحت حمایت ویژه حقوقی هستند. او نسبت به عادیسازی نقض قواعد عرفی و پیامدهای انسانی جبرانناپذیر آنها هشدار داد.
حبوطن هم گفت این ماده حمله به سدها و تأسیسات ذخیره آب را در شرایط جنگی ممنوع میکند، چون چنین تأسیساتی ماهیت غیرنظامی دارند. شریعت نیز اضافه کرد صرف مجاورت سد با تأسیسات نظامی مجوز حمله نیست. موسویخوانساری حمله به سدها را از منظر حقوق بشردوستانه بینالمللی مشمول محدودیتهای جدی و در صورت تحقق شرایط مقرر، مصداق جنایت جنگی دانست.
حمله به سدها چه پیامدهایی دارد؟
موسویخوانساری سه کارکرد اصلی سدها را تأمین آب شرب، تنظیم و تأمین آب کشاورزی و کنترل سیلاب عنوان کرد. به گفته او، سدها در بالادست مناطق مسکونی قرار دارند و آسیب به آنها زندگی ساکنان پاییندست را به خطر میاندازد.
شریعت پیامدهای احتمالی را چنین برشمرد:
- سیلاب در مناطق پاییندست
- اختلال در تأمین آب شرب
- آسیب به کشاورزی و تولید مواد غذایی
- خسارت به صنایع و نیروگاهها
- تخریب اکوسیستمهای طبیعی
- تأثیر بر معیشت جوامع محلی، اشتغال و پایداری سکونتگاهها
موسویخوانساری با اشاره به بومی بودن صنعت سدسازی ایران گفت ظرفیت فنی داخلی امکان تعمیر و مرمت بخشهای آسیبدیده را فراهم میکند، اما این به معنای کماهمیت بودن خسارت نیست، چون اختلال در عملکرد سد میتواند در کوتاهمدت تأمین آب و ایمنی پاییندست را تحتتأثیر قرار دهد.


