نوشابه‌های انرژی‌زا ممکن است برای مدتی احساس خواب‌آلودگی را کاهش دهند، اما این اثر با جبران کم‌خوابی یا افزایش پایدار توان جسمی و ذهنی تفاوت دارد. بخش عمده اثر هوشیارکننده این نوشیدنی‌ها به کافئین برمی‌گردد.
این نوشیدنی‌ها با وعده افزایش انرژی و تمرکز، میان دانشجویان، ورزشکاران و افرادی که ساعات طولانی کار می‌کنند طرفداران زیادی دارند. اما «انرژی» در اینجا می‌تواند دو معنی متفاوت داشته باشد: انرژی غذایی که از کالری به دست می‌آید و احساس سرحالی یا هوشیاری که ممکن است بر اثر محرک‌هایی مانند کافئین ایجاد شود.
کافئین خستگی را برطرف نمی‌کند
با گذشت زمان و بیدار ماندن، ماده‌ای به نام آدنوزین در مغز تجمع می‌یابد و در ایجاد احساس خواب‌آلودگی نقش دارد. کافئین با مسدود کردن گیرنده‌های آدنوزین، بخشی از این پیام را موقتاً کاهش می‌دهد. در نتیجه ممکن است فرد هوشیارتر احساس کند؛ اما نیاز بدن به خواب از بین نمی‌رود.
به همین دلیل، نوشابه انرژی‌زا جای خواب کافی را نمی‌گیرد. همچنین احساس بیداری پس از مصرف کافئین لزوماً به معنای بازگشت کامل تمرکز، قضاوت یا توان تصمیم‌گیری پس از کم‌خوابی نیست.
قند، کالری دارد؛ اما الزاماً انرژی پایدار نمی‌دهد
نوشابه‌های انرژی‌زا در انواع قنددار و بدون قند عرضه می‌شوند. قند موجود در نوع معمولی کالری فراهم می‌کند؛ برای نمونه، ۲۷ گرم قند حدود ۱۰۸ کیلوکالری انرژی غذایی دارد. با این حال، دریافت کالری به معنای افزایش پایدار توان جسمی یا ذهنی نیست و مصرف مکرر نوشیدنی‌های شیرین می‌تواند دریافت کالری را بالا ببرد و به سلامت دندان‌ها آسیب بزند.
انواع بدون قند کالری بسیار کمی دارند، اما همچنان ممکن است به‌دلیل کافئین احساس هوشیاری ایجاد کنند. مصرف قند اضافی نیز در فردی که کمبود انرژی یا افت قند خون ندارد، لزوماً تمرکز را بهتر نمی‌کند.
تورین، گوارانا و ویتامین‌های گروه B چه می‌کنند؟
تورین ماده‌ای است که بدن نیز آن را تولید می‌کند و در بافت‌هایی مانند مغز، قلب و عضلات وجود دارد. شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد تورینِ افزوده‌شده به نوشابه‌های انرژی‌زا به‌تنهایی انرژی یا عملکرد ذهنی را به شکل معناداری افزایش می‌دهد.
گوارانا گیاهی حاوی کافئین است. نکته مهم این است که کافئینِ آن هم باید در محاسبه مجموع کافئین مصرفی روزانه در نظر گرفته شود. برخلاف برخی ادعاهای رایج، منشأ گیاهی کافئین به‌تنهایی به این معنا نیست که آهسته‌تر آزاد می‌شود یا اثر آن حتماً طولانی‌تر است. مقدار کافئین کل را باید از برچسب محصول و اطلاعات تولیدکننده بررسی کرد؛ مقررات درج این اطلاعات نیز ممکن است در کشورها متفاوت باشد.
ویتامین‌های گروه B در فرایندهای سوخت‌وساز بدن نقش دارند، اما خودشان محرک یا منبع کالری نیستند. اگر فرد کمبود این ویتامین‌ها نداشته باشد، دریافت مقدار بیشتر از آنها معمولاً انرژی اضافه‌ای ایجاد نمی‌کند.
آیا نوشابه‌های انرژی‌زا عملکرد مغز را بهتر می‌کنند؟
کافئین می‌تواند در کوتاه‌مدت هوشیاری و سرعت واکنش را تا حدی افزایش دهد، اما این اثر با بهتر فکر کردن یا افزایش دقت در همه کارها یکی نیست. در یک آزمایش کوچک روی ۲۴ دانشجو، بیشتر شرکت‌کنندگان پس از مصرف یک نوشیدنی انرژی‌زا احساس کردند عملکردشان بهتر شده است، اما این احساس به‌طور روشن در نتایج آزمون شناختی تأیید نشد.
همچنین، یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵ که نتایج ۳۱ کارآزمایی با مجموع ۱۴۵۵ شرکت‌کننده را بررسی کرده بود، به اثر مثبت اما نسبتاً محدود کافئین بر برخی سنجه‌های سرعت واکنش و دقت اشاره کرد. این یافته‌ها درباره کافئین‌اند و به این معنا نیستند که همه ترکیبات نوشابه‌های انرژی‌زا اثر مشابهی دارند.
مصرف زیاد چه پیامدهایی دارد؟
کافئین بیش از اندازه می‌تواند باعث اضطراب، بی‌خوابی، تپش قلب و افزایش فشار خون شود و در موارد شدید، اختلالات ریتم قلب را به دنبال داشته باشد. مصرف آن در ساعات پایانی روز نیز ممکن است خواب شبانه را مختل کند و فرد را روز بعد به مصرف دوباره کافئین سوق دهد.
بر اساس ارزیابی سازمان ایمنی غذایی اروپا، برای بیشتر بزرگسالان سالم، مصرف حداکثر ۲۰۰ میلی‌گرم کافئین در یک نوبت و مجموعاً تا ۴۰۰ میلی‌گرم در روز معمولاً نگرانی ایمنی ایجاد نمی‌کند. این مقادیر مجموع کافئین دریافتی از همه منابع، از جمله قهوه، چای و نوشیدنی‌های انرژی‌زا را دربرمی‌گیرد؛ حساسیت افراد به کافئین نیز متفاوت است.
کودکان و نوجوانان بهتر است از نوشابه‌های انرژی‌زا پرهیز کنند. زنان باردار و شیرده و افراد دارای برخی بیماری‌های قلبی، عصبی یا روان‌پزشکی نیز باید درباره مصرف کافئین با پزشک مشورت کنند. ترکیب این نوشیدنی‌ها با الکل هم خطرناک است: کافئین ممکن است احساس خواب‌آلودگی را کاهش دهد، اما اختلال الکل در قضاوت و هماهنگی حرکتی را از بین نمی‌برد.
همچنین نوشابه انرژی‌زا با نوشیدنی ورزشی یکسان نیست و نباید برای تأمین آب بدن هنگام ورزش جایگزین آب شود.
در مجموع، نوشابه‌های انرژی‌زا ممکن است موقتاً احساس بیداری و سرعت واکنش را افزایش دهند، اما کمبود خواب را جبران نمی‌کنند و الزاماً باعث بهتر فکر کردن نمی‌شوند.