نرخ حقیقی ارز در مهر 1405 به بالاترین سطح خود از پایان سال 1399 رسیده و برای رسیدن به رکورد مهر آن سال، حدود 7 درصد رشد دیگر نیاز دارد؛ با این حال، تکرار این رکورد به مسیر تورم، تحولات سیاسی و وضعیت دسترسی به درآمدهای ارزی وابسته است.
به گزارش ایران جیب از دنیای اقتصاد، بررسی روند نرخ حقیقی ارز نشان می‌دهد افزایش قیمت دلار در ماه‌های اخیر، حتی پس از تعدیل اثر تورم ایران و آمریکا، قابل‌توجه بوده است. این شاخص در شهریور امسال حدود 15 درصد و در مهرماه حدود 12.6 درصد افزایش یافته و دوباره به محدوده اوج‌های تاریخی نزدیک شده است.
براساس محاسبات ارائه‌شده، نرخ حقیقی ارز در مهرماه به حدود 258 هزار تومان رسیده؛ در حالی که رکورد مهر 1399، با مبنای قیمتی قابل‌مقایسه، حدود 276 هزار تومان است. بنابراین، رسیدن به آن سطح به حدود 7 درصد افزایش دیگر نیاز دارد.
البته این ارقام بیانگر شاخص تعدیل‌شده با تورم هستند و نباید آنها را با قیمت روز دلار در بازار یا پیش‌بینی قیمت آینده آن یکسان دانست. همچنین، در محاسبات این گزارش، تورم مهرماه به دلیل منتشرنشدن آمار رسمی در زمان تهیه گزارش، براساس میانگین سه ماه قبل برآورد شده است.
نرخ حقیقی ارز چه چیزی را نشان می‌دهد؟
قیمت دلار در بازار، نرخ اسمی ارز است؛ اما برای مقایسه وضعیت دلار در دوره‌های مختلف، باید تغییر سطح قیمت‌ها در ایران و آمریکا نیز در نظر گرفته شود. حاصل این تعدیل، نرخ حقیقی ارز است.
اگر قیمت دلار سریع‌تر از اختلاف تورم ایران و آمریکا افزایش پیدا کند، نرخ حقیقی ارز بالا می‌رود. در مقابل، ثابت‌ماندن نسبی دلار در شرایط تداوم تورم داخلی، می‌تواند این شاخص را کاهش دهد.
به همین دلیل، ثبت رکورد تازه در قیمت اسمی دلار لزوماً به معنای شکسته‌شدن رکورد نرخ حقیقی ارز نیست.
از جهش سال 1397 تا اوج سال 1399
نقطه تغییر مسیر بازار ارز در دهه گذشته، به سال 1397 بازمی‌گردد. خروج آمریکا از برجام و افزایش نگرانی درباره آینده درآمدهای ارزی، جهش قیمت دلار و رشد شدید نرخ حقیقی ارز را به دنبال داشت.
پس از عقب‌نشینی شاخص در سال 1398، موج دیگری از افزایش در سال 1399 شکل گرفت. کاهش درآمدهای نفتی و شوک کرونا، فشار بر بازار ارز را تشدید کرد و نرخ حقیقی در مهر آن سال به بالاترین سطح مجموعه داده‌های بررسی‌شده رسید.
این رکورد پایدار نماند و شاخص در ماه‌های بعد کاهش یافت. در سال‌های 1400 تا بخش‌هایی از 1403 نیز، با وجود نوسانات و جهش‌های مقطعی دلار، نرخ حقیقی عمدتاً پایین‌تر از اوج سال 1399 قرار داشت.
بازگشت موج صعودی و شتاب‌گیری در پاییز
از پاییز 1403، روند افزایشی نرخ حقیقی ارز دوباره نمایان شد و در سال 1404 ادامه یافت. در سال جاری نیز پس از افت شاخص در خرداد و نوسان محدود تیرماه، حرکت صعودی از مرداد از سر گرفته شد.
برآوردهای گزارش نشان می‌دهد این شاخص از حدود 199 هزار تومان در مرداد، به 229 هزار تومان در شهریور و سپس 258 هزار تومان در مهر رسیده است. این افزایش بیانگر آن است که رشد دلار در این دوره، از اثر تعدیل‌کننده اختلاف تورم داخلی و خارجی فراتر رفته است.
چه عواملی مسیر دلار را تعیین می‌کنند؟
دسترسی به درآمدهای ارزی، محدودیت‌های تجارت خارجی و انتظارات تورمی، از عوامل اصلی اثرگذار بر بازار هستند. دشوارترشدن انتقال منابع ارزی می‌تواند عرضه مؤثر ارز را کاهش دهد؛ همزمان، نگرانی درباره آینده اقتصاد ممکن است تقاضا برای دلار را افزایش دهد.
در مقابل، کاهش تنش‌های سیاسی و تسهیل دسترسی به منابع ارزی می‌تواند فشار تقاضا را تعدیل کند و سرعت افزایش قیمت دلار را پایین بیاورد.
با این حال، اثر تورم نیز تعیین‌کننده است. اگر قیمت دلار افزایش پیدا کند، اما رشد آن از اختلاف تورم ایران و آمریکا کمتر باشد، نرخ حقیقی ارز الزاماً صعود نخواهد کرد.
آیا رکورد تاریخی شکسته می‌شود؟
ادامه محدودیت‌های خارجی و تشدید انتظارات تورمی می‌تواند زمینه نزدیک‌ترشدن نرخ حقیقی ارز به رکورد سال 1399 را فراهم کند. عبور از این رکورد زمانی رخ می‌دهد که رشد نرخ اسمی دلار، پس از تعدیل اثر تورم، همچنان کافی باشد.
سناریوی دیگر، کاهش تنش‌ها و بهبود عرضه ارز است که می‌تواند روند صعودی را متوقف کند. همچنین ممکن است دلار از نظر اسمی گران‌تر شود، اما به دلیل افزایش سطح قیمت‌های داخلی، نرخ حقیقی آن رشد مشابهی نداشته باشد.
بنابراین، فاصله محدود شاخص با اوج تاریخی به معنای قطعی‌بودن رکوردشکنی نیست؛ آینده این متغیر به ترکیب تحولات سیاسی، درآمدهای ارزی، تورم و سیاست‌های اقتصادی بستگی دارد.