ذخایر سدهای کشور ۲۲ درصد کاهش یافت
به گزارش ایران جیب به نقل از تسنیم، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس درباره شاخص‌های کلان بخش آب در پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد حجم ذخایر سدهای کشور در پایان این فصل به ۱۷.۵ میلیارد مترمکعب رسیده است. این میزان حدود ۳۴ درصد ظرفیت مخازن کشور را تشکیل می‌دهد و در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، کاهش ۲۲ درصدی را نشان می‌دهد.
تداوم خشکسالی در سال‌های گذشته، افزایش دما، تابستان‌های گرم و رشد مصارف آب از عوامل مؤثر بر افت ذخایر سدها عنوان شده‌اند. این شرایط نشان می‌دهد که افزایش بارندگی در یک فصل، به‌تنهایی برای جبران کسری انباشته منابع آب کافی نیست.
افت ۸۸ درصدی ذخایر سدهای تهران و البرز
بر اساس این گزارش، میزان کاهش ذخایر در زنجیره سدهای تهران و البرز نسبت به مدت مشابه سال قبل بین ۳۱ تا ۸۸ درصد بوده است. در برخی مخازن، از جمله سد کرج، وضعیت ذخیره قابل استفاده به‌شدت نامطلوب گزارش شده و خروجی آب در حد جریان پایه رودخانه بوده است.
اهمیت این کاهش از آن جهت است که سدهای این منطقه نقش مهمی در تأمین آب شرب جمعیت شهری دارند. کاهش ذخایر سدها می‌تواند وابستگی به سایر منابع تأمین آب را افزایش دهد و در صورت تداوم خشکسالی، فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی وارد کند.
برای تهران و شهرهای اطراف، مدیریت مصرف آب، کاهش هدررفت شبکه و حفاظت از منابع جایگزین، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش فشار بر منابع محدود آب مؤثر باشد.
ذخیره سد دوستی بیش از ۸۰ درصد افت کرد
وضعیت منابع آب در خراسان رضوی نیز نگران‌کننده گزارش شده است. حجم ذخیره سد دوستی بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته؛ موضوعی که می‌تواند خطر تنش آبی در تأمین آب شرب مشهد را افزایش دهد.
در استان گلستان نیز گزارش از خارج شدن مخازن سدها از دسترس حکایت دارد. در مقابل، سدهای استان هرمزگان از معدود مخازنی بودند که نسبت به پاییز سال قبل وضعیت بهتری داشتند.
در سایر مناطق کشور نیز کاهش ذخایر ادامه داشته است؛ به‌طوری‌که ذخایر سدهای زنجیره کارون ۱۵ درصد افت کرده و حجم ذخیره سد مارون بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته است. در برخی سدهای استان‌های غربی نیز افت ذخایر حدود ۲۰ درصد گزارش شده است.
این تفاوت‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد که وضعیت منابع آب در سراسر کشور یکسان نیست و برنامه‌ریزی برای تأمین آب باید متناسب با شرایط هر حوضه آبریز انجام شود.
چرا افزایش بارندگی نتوانست ذخایر سدها را احیا کند؟
میانگین بارش کشور در پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰.۱ میلی‌متر رسید که حدود ۸۰ درصد بیشتر از پاییز سال ۱۴۰۳ بود. با این حال، این افزایش در همه مناطق کشور یکسان نبود و بخش مهمی از آن تحت تأثیر بارندگی‌های قابل‌توجه در استان‌های هرمزگان، کرمان و خراسان جنوبی قرار داشت.
بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، در ۲۴ استان میزان بارش کمتر از میانگین بلندمدت بود. در دامنه‌های جنوبی البرز و استان‌هایی مانند خراسان شمالی، اردبیل، مرکزی، سمنان، همدان و کرمانشاه نیز بارندگی به کمتر از نصف میانگین معمول رسید.
از سوی دیگر، بخش عمده بارش‌های پاییز در نیمه دوم آذرماه رخ داد و ماه‌های ابتدایی فصل تقریباً خشک بود. میانگین دمای کشور نیز به ۱۶ درجه سلسیوس رسید؛ رقمی که ۱.۲ درجه بالاتر از میانگین بلندمدت بود. پاییز ۱۴۰۴ در این گزارش به‌عنوان سومین پاییز گرم نیم‌قرن اخیر معرفی شده است.
وقتی بارندگی از نظر زمانی و مکانی توزیع مناسبی نداشته باشد، همه سدها به یک اندازه از آن بهره‌مند نمی‌شوند. همچنین پس از چند سال خشکسالی، بخشی از بارش‌ها باید کسری انباشته منابع را جبران کند؛ بنابراین، افزایش بارندگی سالانه لزوماً به معنای پر شدن مخازن سدها نیست.
کسری آبخوان‌های زیرزمینی به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسید
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش، وضعیت منابع آب زیرزمینی است. حداقل کسری تجمعی آبخوان‌های کشور تا پایان شهریور ۱۴۰۴ به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب رسیده است؛ رقمی که از فشار طولانی‌مدت بر سفره‌های زیرزمینی حکایت دارد.
کاهش ذخایر سدها در کنار افت منابع زیرزمینی، گزینه‌های مدیریت بحران آب را محدودتر می‌کند. اگر کمبود آب سطحی با برداشت بیشتر از چاه‌ها جبران شود، ممکن است فشار بر آبخوان‌ها افزایش یابد و امکان احیای آنها دشوارتر شود.
از این رو، حفاظت از منابع زیرزمینی، کنترل برداشت‌های غیرمجاز، بهبود بهره‌وری مصرف آب در کشاورزی و کاهش هدررفت شبکه‌های توزیع، باید در کنار برنامه‌های تأمین آب مورد توجه قرار گیرد.
تولید برق‌آبی در پاییز به‌شدت کاهش یافت
گزارش یادشده میزان تولید انرژی برق‌آبی کشور در پاییز ۱۴۰۴ را حدود یک‌هزار و ۲۸ هزار مگاوات‌ساعت اعلام کرده است؛ رقمی که حدود ۱.۱ درصد از کل تولید برق کشور در این فصل را تشکیل می‌دهد.
تولید برق‌آبی در پاییز به کمتر از یک‌پنجم میزان تابستان ۱۴۰۴ کاهش یافت. این افت علاوه بر وضعیت ذخایر سدها، با کاهش تقاضای برق در فصل پاییز نیز ارتباط دارد؛ زیرا در تابستان هم مصرف برق بیشتر است و هم تولید برق‌آبی می‌تواند در دوره اوج تقاضا افزایش یابد.
با این حال، کاهش ذخایر سدها محدود به حوزه برق نیست و مهم‌ترین نگرانی در مناطق کم‌آب، حفظ منابع کافی برای تأمین آب شرب و نیازهای ضروری است.
مدیریت منابع آب؛ چرا یک فصل پربارش کافی نیست؟
آمارهای پاییز ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که افزایش بارندگی، به‌تنهایی نتوانسته آثار خشکسالی‌های گذشته را جبران کند. افت ذخایر سدهای تهران و البرز، کاهش شدید ذخیره سد دوستی و کسری قابل‌توجه آبخوان‌ها، بیانگر آن است که منابع آب کشور با چالش‌هایی فراتر از نوسان بارندگی یک فصل روبه‌رو هستند.
تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب، کاهش مصرف غیرضروری، جلوگیری از برداشت بیش از ظرفیت سفره‌های زیرزمینی و اصلاح الگوی مصرف در بخش کشاورزی و شهری، از محورهای مهم مدیریت پایدار آب به شمار می‌روند.
در نهایت، امنیت آبی کشور تنها به میزان بارش وابسته نیست؛ نحوه ذخیره‌سازی، توزیع و مصرف آب نیز تعیین می‌کند که بارندگی‌ها تا چه اندازه به بهبود پایدار منابع منجر شوند.