زنگ خطر برای امنیت غذایی کشور

کارشناسان اقتصادی و کشاورزی هشدار می‌دهند که خودکفایی در تولید محصولات غذایی، بدون توجه به وابستگی به نهاده‌های وارداتی، بحران آب و ناترازی انرژی، نمی‌تواند امنیت غذایی کشور را تضمین کند. بررسی‌ها نشان می‌دهد با وجود تولید داخلی بخش عمده مرغ و لبنیات، وابستگی به واردات خوراک دام و طیور همچنان یکی از نقاط آسیب‌پذیر زنجیره تأمین غذا در ایران است.

به گزارش ایران جیب از اعتماد، در شرایطی که بحران منابع آب، محدودیت‌های انرژی و مشکلات تأمین نهاده‌های کشاورزی فشار فزاینده‌ای بر تولیدکنندگان وارد کرده، موضوع امنیت غذایی و میزان تاب‌آوری زنجیره تأمین غذا بار دیگر مورد توجه کارشناسان قرار گرفته است.

در سومین نشست تخصصی «آب و امنیت غذایی»، کارشناسان با بررسی وضعیت تولید، واردات و مصرف محصولات کشاورزی تأکید کردند که امنیت غذایی تنها به میزان تولید داخلی وابسته نیست، بلکه دسترسی پایدار مردم به غذا، تنوع منابع تأمین و حفظ منابع طبیعی نیز اهمیت اساسی دارد.

وابستگی پنهان تولید مرغ و لبنیات به واردات

آناهیتا ولی‌اللهی بیشه، پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی اتاق ایران، با اشاره به تفاوت میان خودکفایی و امنیت غذایی اعلام کرد که تولید یک محصول در داخل کشور لزوماً به معنای استقلال کامل زنجیره تولید آن نیست.

به گفته وی، در حالی که ضریب خودکفایی برخی فرآورده‌های دامی در دوره مورد بررسی نزدیک یا بالاتر از 100 درصد بوده، میزان خودکفایی در تولید ذرت دانه‌ای حدود 28 درصد و کنجاله حدود 14 درصد برآورد شده است.

این موضوع نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید مرغ، گوشت و لبنیات کشور برای ادامه فعالیت به نهاده‌های وارداتی وابسته است.

وی همچنین سهم خوراک در هزینه تولید مرغ را حدود 69 تا 74 درصد اعلام کرد؛ رقمی که اهمیت تأمین به‌موقع نهاده‌ها در کنترل قیمت محصولات پروتئینی را نشان می‌دهد.

بنابراین هرگونه تأخیر در تخصیص ارز، حمل‌ونقل، تخلیه یا ترخیص نهاده‌های وارداتی می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد و در نهایت بر قیمت مرغ و سایر محصولات غذایی اثر بگذارد.

واردات سالانه میلیاردها دلار محصولات کشاورزی

بر اساس آمار ارائه‌شده در این نشست، ارزش تجارت محصولات کشاورزی و غذایی ایران در سال‌های اخیر به شرح زیر بوده است:

این ارقام نشان می‌دهد واردات همچنان سهم مهمی در تأمین نیازهای غذایی و نهاده‌های تولید کشور دارد.

کارشناسان معتقدند به جای تمرکز صرف بر خودکفایی کامل، باید ترکیبی از تولید داخلی، واردات از مبادی متنوع و ذخیره‌سازی راهبردی مورد توجه قرار گیرد.

خودکفایی به قیمت کاهش منابع آب زیرزمینی؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های مطرح‌شده در نشست، هزینه پنهان تولید محصولات کشاورزی در مناطق دارای تنش آبی بود.

به گفته ولی‌اللهی بیشه، استان‌های خراسان رضوی، کرمان، اصفهان و فارس از مناطق مهم تولید غذا در کشور هستند، اما هم‌زمان فشار قابل توجهی بر منابع آب زیرزمینی آنها وارد می‌شود.

کارشناسان هشدار دادند که افزایش تولید محصولات کشاورزی بدون محاسبه هزینه واقعی آب، انرژی و فرسایش خاک می‌تواند در بلندمدت پایداری تولید را تهدید کند.

از این منظر، خودکفایی زمانی ارزش اقتصادی و راهبردی بیشتری خواهد داشت که به تخریب منابع طبیعی و افزایش آسیب‌پذیری تولید در آینده منجر نشود.

قطع برق چاه‌های کشاورزی چه اثری بر قیمت غذا دارد؟

علیرضا سوداگری، فعال بخش خصوصی، با اشاره به ارتباط مستقیم آب، انرژی و تولید غذا اعلام کرد که قطع برق چاه‌های کشاورزی تنها به کاهش برداشت آب محدود نمی‌شود.

به گفته وی، خاموشی‌های چندساعته و پیش‌بینی‌نشده می‌توانند زمان‌بندی آبیاری مزارع را مختل کنند و بر عملکرد محصولات کشاورزی اثر بگذارند.

این اختلال‌ها در کنار افزایش هزینه نهاده‌ها، مشکلات تأمین انرژی و کاهش بهره‌وری ممکن است هزینه تولید محصولات غذایی را افزایش دهند.

وی تأکید کرد که برای ارزیابی واقعی عملکرد کشاورزی، علاوه بر میزان تولید در هر هکتار، باید مقدار محصول تولیدشده به ازای هر مترمکعب آب و میزان انرژی مصرفی نیز محاسبه شود.

آیا بذرهای اصلاح‌شده راه‌حل بحران آب هستند؟

در بخش دیگری از نشست، سیدمنصور هاشمی، نماینده انجمن واردکنندگان بذر، بر نقش بذرهای اصلاح‌شده در افزایش عملکرد محصولات کشاورزی تأکید کرد.

وی ارزش سالانه واردات بذر در حوزه مورد اشاره خود را حدود 150 میلیون دلار اعلام کرد و گفت استفاده از ارقام پربازده می‌تواند تولید محصول در واحد سطح را افزایش دهد.

هاشمی نمونه‌هایی از عملکرد بالای برخی ارقام گوجه‌فرنگی، پیاز و هندوانه را مطرح کرد.

با این حال، سایر کارشناسان تأکید کردند که افزایش تناژ محصول در هر هکتار لزوماً به معنای کاهش مصرف آب نیست و برای اثبات صرفه‌جویی باید اطلاعات دقیق مربوط به آبیاری، تبخیر و تعرق، مصرف انرژی و شرایط کشت بررسی شود.

صادرات محصولات آب‌بر زیر ذره‌بین

موضوع صادرات محصولات کشاورزی نیز از دیگر محورهای این نشست بود.

کارشناسان تأکید کردند که درآمد ارزی حاصل از صادرات نباید تنها معیار ارزیابی اقتصادی محصولات کشاورزی باشد.

به اعتقاد آنها، میزان آب و انرژی مصرف‌شده برای تولید محصولات صادراتی نیز باید در محاسبات لحاظ شود؛ زیرا ممکن است یک محصول از نظر درآمد ارزی سودآور به نظر برسد، اما هزینه قابل توجهی به منابع محدود آب کشور تحمیل کند.

این موضوع به‌ویژه درباره محصولات آب‌بر و برخی تولیدات گلخانه‌ای اهمیت دارد.

امنیت غذایی فقط تولید نیست؛ مردم باید قدرت خرید داشته باشند

عباس آخوندی در این نشست با تأکید بر اهمیت دسترسی خانوارها به مواد غذایی اعلام کرد که امنیت غذایی را نمی‌توان صرفاً با میزان تولید محصولات کشاورزی سنجید.

به گفته وی، ممکن است مواد غذایی در بازار موجود باشد، اما افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید باعث شود بخشی از خانوارها امکان تهیه غذای کافی را نداشته باشند.

از این منظر، کنترل تورم مواد غذایی، حفظ قدرت خرید مردم و پایداری زنجیره توزیع، در کنار تولید و واردات، از ارکان اصلی امنیت غذایی به شمار می‌روند.

راهکار کارشناسان برای جلوگیری از بحران غذایی

در جمع‌بندی مباحث این نشست، بر ضرورت تنوع‌بخشی به مبادی واردات، تقویت ذخایر راهبردی، اصلاح الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آب و انرژی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های کشاورزی تأکید شد.

همچنین کارشناسان خواستار هماهنگی بیشتر دولت و بخش خصوصی برای پیش‌بینی اختلال‌های احتمالی در زنجیره تأمین غذا شدند.

در مجموع، پیام اصلی این نشست آن بود که خودکفایی در تولید محصولات غذایی، به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت غذایی نیست. پایداری تولید، حفاظت از منابع آب، دسترسی به نهاده‌های مورد نیاز و توان خرید خانوارها باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد؛ در غیر این صورت، حتی افزایش تولید داخلی نیز ممکن است نتواند از بروز اختلال در بازار مواد غذایی جلوگیری کند.