عبدالناصر همتی با اشاره به تجربه مدیریت بازار ارز در سال ۱۳۹۷، مداخله بانک مرکزی در محدوده ۱۹ هزار و ۵۰۰ تومان را یکی از نمونه‌های موفق مدیریت بازار ارز دانسته است. با این حال، بررسی تحولات ارزی آن سال نشان می‌دهد کاهش نرخ دلار از محدوده ۲۰ هزار تومان، تنها نتیجه یک مداخله ارزی نبود و مجموعه‌ای از تغییرات سیاستی، نحوه عرضه ارز و تحولات انتظاری در بازار نیز در این روند نقش داشتند.
همتی: مداخله ارزی در سال ۱۳۹۷ موفق بود
به گزارش ایران جیب به نقل از تسنیم، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، با اشاره به تجربه بازار ارز در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۳۹۹ گفت جهش نرخ ارز در آن دوره تحت تأثیر تشدید تحریم‌ها و افزایش انتظارات در بازار رخ داد.
همتی با اشاره به جهش دلار در سال ۱۳۹۷ اظهار کرد که در مقطعی که نرخ ارز به حدود ۲۰ هزار تومان رسیده بود، بانک مرکزی در محدوده ۱۹ هزار و ۵۰۰ تومان وارد بازار شد و پس از آن نرخ ارز تا محدوده ۱۰ تا ۱۱ هزار تومان کاهش یافت.
او همچنین تأکید کرده است که مداخله بانک مرکزی باید در حاشیه بازار انجام شود تا ضمن جلوگیری از ایجاد رانت، امکان کاهش نرخ ارز فراهم شود.
دلار چگونه از ۵ هزار تومان به ۲۰ هزار تومان رسید؟
در ابتدای سال ۱۳۹۷ نرخ دلار در محدوده ۵ هزار تومان قرار داشت، اما طی چند ماه بازار ارز با تحولات قابل توجهی مواجه شد.
در فروردین‌ماه همان سال، سیاست تثبیت نرخ ارز با اعلام دلار ۴۲۰۰ تومانی آغاز شد. پس از آن، سامانه نیما در اردیبهشت‌ماه فعالیت رسمی خود را آغاز کرد تا سازوکار بازگشت ارز صادراتی و تأمین ارز واردکنندگان را سامان دهد.
در ادامه، با تغییر اولویت‌های ارزی، بازار ثانویه نیز در تیرماه ۱۳۹۷ راه‌اندازی شد. هدف این بازار، فراهم کردن امکان معامله ارز صادراتی و تأمین ارز برخی واردات با نرخ توافقی میان صادرکننده و واردکننده بود.
این روند در ماه‌های بعد ادامه پیدا کرد و دامنه استفاده از بازار ثانویه افزایش یافت. در نتیجه، بخش بیشتری از ارز صادراتی، به‌ویژه ارز حاصل از صادرات پتروشیمی‌ها و فولادی‌ها، از سازوکار نرخ ۴۲۰۰ تومانی فاصله گرفت و با نرخ‌های توافقی و نزدیک‌تر به بازار آزاد معامله شد.
جهش دلار فقط با یک عامل توضیح داده نمی‌شود
بر اساس نمودار مورد اشاره همتی، دلار که در ابتدای سال ۱۳۹۷ در محدوده ۵ هزار تومان قرار داشت، در مردادماه به حدود ۱۱ هزار تومان رسید و سپس در شهریور و مهرماه با جهش بیشتری مواجه شد.
در نهایت، نرخ دلار در چهارم مهرماه ۱۳۹۷ به حدود ۱۹ هزار و ۳۵۰ تومان رسید؛ یعنی در فاصله چند ماه، قیمت ارز چند برابر شد.
همتی افزایش انتظارات ناشی از تشدید تحریم‌ها و فشار حداکثری را از عوامل مهم این جهش می‌داند. این عامل می‌توانست تقاضای احتیاطی و سفته‌بازانه را افزایش دهد، اما در کنار آن، تغییرات متعدد در سیاست‌های ارزی و شیوه عرضه و تخصیص ارز نیز بازار را تحت تأثیر قرار داد.
راه‌اندازی نیما، تعیین نرخ ۴۲۰۰ تومانی، ایجاد بازار ثانویه، تغییر گروه‌های کالایی و تغییر نحوه عرضه ارز صادراتی، همگی در فاصله چند ماه اتفاق افتادند. بنابراین، تجربه سال ۱۳۹۷ را نمی‌توان تنها با یک متغیر یا یک تصمیم سیاستی توضیح داد.
چرا دلار از محدوده ۲۰ هزار تومان برگشت؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های تجربه سال ۱۳۹۷، روند نزولی نرخ ارز پس از رسیدن دلار به محدوده ۲۰ هزار تومان بود.
در آن دوره، تغییر سیاست ارزی و اجازه عرضه ارز صادراتی با نرخ‌های بالاتر از ۴۲۰۰ تومان، عملاً فاصله میان نرخ رسمی و نرخ‌های بازار را کاهش داد و سازوکار عرضه ارز تغییر کرد.
پس از رسیدن نرخ دلار به محدوده ۲۰ هزار تومان، بانک مرکزی با ورود به بازار و عرضه ارز در محدوده ۱۹ هزار و ۵۰۰ تومان، تلاش کرد مسیر صعودی قیمت را متوقف کند.
پس از این مداخله، نرخ دلار وارد مسیر نزولی شد و در آبان‌ماه به محدوده ۱۲ هزار تومان و در آذرماه به حوالی ۱۰ هزار تومان رسید و در مقاطعی در محدوده ۱۰ تا ۱۱ هزار تومان معامله شد.
تجربه سال ۱۳۹۷ چه پیامی برای سیاست ارزی امروز دارد؟
تجربه سال ۱۳۹۷ نشان می‌دهد مداخله ارزی می‌تواند در شرایط خاص بر انتظارات و روند بازار اثر بگذارد، اما نتیجه آن به مجموعه‌ای از عوامل از جمله میزان عرضه ارز، نحوه قیمت‌گذاری، سیاست‌های ارزی، شرایط تحریم و رفتار تقاضا وابسته است.
از این منظر، مقایسه سیاست فعلی بانک مرکزی با تجربه سال ۱۳۹۷ نیازمند توجه به تفاوت شرایط اقتصادی و سازوکار بازار ارز در دو دوره است. صرف عرضه ارز در یک نرخ مشخص، بدون در نظر گرفتن عوامل مؤثر بر عرضه و تقاضا، لزوماً به تکرار نتیجه سال ۱۳۹۷ منجر نخواهد شد.