کیف پول الکترونیکی ایران قرار است پرداختهای خرد، خرید اعتباری، خدمات بانکی و حتی برنامههای وفاداری مشتریان را وارد مرحلهای تازه کند. یک پژوهشگر حقوق بانکی معتقد است اگر این ابزار بتواند مزیت واقعی برای مشتری، بانک و پذیرنده ایجاد کند، میتواند به یکی از زیرساختهای مهم تحول نظام پرداخت کشور تبدیل شود؛ هرچند حذف کامل اسکناس همچنان دور از انتظار است.
به گزارش ایران جیب به نقل از ایسنا، طرح «کیف پول ایران» بانک مرکزی در حالی وارد مرحله تازهای از توسعه خدمات پرداخت دیجیتال شده که کارشناسان معتقدند آینده این ابزار صرفاً به پرداخت پول محدود نخواهد شد و میتواند به بستری برای اعتبار خرید، خرید اقساطی، خدمات سازمانی و وفاداری مشتریان تبدیل شود.
علی نظافتیان، پژوهشگر حقوق بانکی، با اشاره به ضوابط فعالیت مؤسسات اعتباری و راهبران کیف الکترونیکی در نظام پرداخت کشور، اظهار کرد که کیف پول الکترونیکی در وهله نخست ابزاری برای انجام پرداختهای الکترونیکی است، اما ظرفیت آن میتواند بسیار فراتر از یک ابزار پرداخت ساده باشد.
کیف پول الکترونیکی چیست؟
کیف پول الکترونیکی یک ابزار دیجیتال است که توسط بانک یا مؤسسه اعتباری ارائه میشود و امکان پرداخت وجه از دارنده کیف به پذیرنده را فراهم میکند.
مشتری میتواند کیف پول خود را شارژ کرده و از موجودی آن برای خرید کالا و خدمات استفاده کند. انواع مختلفی از کیف پول از جمله کیف پول درونخط و برونخط، فراگیر و غیرفراگیر و همچنین تجاری و شخصی در ضوابط بانک مرکزی پیشبینی شده است.
به زبان ساده، کیف پول میتواند نقش یک حساب دیجیتال مخصوص پرداختهای سریع و خرد را ایفا کند؛ با این تفاوت که در مدلهای پیشرفتهتر، امکاناتی مانند اعتبار خرید، تخفیف، بازگشت وجه و خدمات اختصاصی نیز میتواند به آن اضافه شود.
کیف پول ایران چه کاربردهایی دارد؟
یکی از اصلیترین کاربردهای کیف پول، انجام پرداختهای خرد و پرتعداد است؛ پرداختهایی که استفاده از پول نقد یا کارت بانکی ممکن است برای آنها زمانبر یا پرهزینه باشد.
خریدهای روزمره، پرداخت کرایه حملونقل، خرید از فروشگاهها، رستورانها و کافهها، پرداخت اینترنتی و استفاده از QR Code از جمله کاربردهای احتمالی کیف پول هستند.
اما دامنه استفاده از این ابزار میتواند گستردهتر باشد. پرداخت قبوض، خدمات سازمانی، بن خرید کارکنان، اعتبار خرید مشتریان و برنامههای وفاداری نیز میتوانند در آینده در قالب کیف پول ارائه شوند.
برای مثال، یک شرکت میتواند اعتبار مشخصی برای خرید غذا یا کالا در اختیار کارکنان خود قرار دهد، بدون اینکه این مبلغ به صورت نقدی به حساب شخص واریز شود.
کیف پول فقط یک کارت بانکی جدید نیست
یکی از نکات مهم درباره آینده کیف پول این است که نباید آن را صرفاً نسخه دیجیتال کارت بانکی تصور کرد.
کارت بانکی عمدتاً وسیلهای برای دسترسی به حساب و انجام پرداخت است، اما کیف پول میتواند همزمان چند خدمت را در اختیار مشتری قرار دهد؛ از جمله پرداخت، اعتبار خرید، تخفیف، پاداش، بازگشت وجه و خدمات مالی شخصیسازیشده.
این تفاوت از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. اگر کیف پول فقط همان کاری را انجام دهد که کارت بانکی انجام میدهد، انگیزه چندانی برای تغییر رفتار مشتری وجود نخواهد داشت.
اما اگر مشتری بتواند با استفاده از کیف پول تخفیف بگیرد، اعتبار خرید دریافت کند یا خدمات سریعتر و سادهتری بگیرد، احتمال استقبال از آن افزایش پیدا خواهد کرد.
کیف پول میتواند وارد بازار خرید اعتباری شود
یکی از مهمترین ظرفیتهای کیف پول الکترونیکی، تبدیل شدن به ابزار خرید اعتباری یا BNPL است.
در این مدل، بانک بر اساس سابقه مالی و اعتبارسنجی مشتری، سقف مشخصی اعتبار در اختیار او قرار میدهد. مشتری نیز میتواند این اعتبار را نزد پذیرندگان مشخص برای خرید کالا و خدمات مصرف کند و در زمان تعیینشده آن را بازپرداخت کند.
برای نمونه، ممکن است یک مشتری بر اساس اعتبارسنجی خود ۵۰ میلیون تومان اعتبار خرید دریافت کند. این اعتبار لزوماً به شکل وجه نقد قابل برداشت نیست، بلکه برای خرید کالا و خدمات نزد پذیرندگان تعیینشده قابل استفاده خواهد بود.
در چنین ساختاری، کیف پول از یک ابزار ساده پرداخت به حلقه اتصال بانک، مشتری، اعتبار و فروشنده تبدیل میشود.
آیا کیف پول ایران باید یکپارچه باشد؟
یکی از چالشهای مهم در توسعه کیف پول، احتمال ایجاد تعداد زیادی کیف پول مجزا در بانکها و شرکتهای مختلف است.
اگر هر بانک کیف پولی ایجاد کند که تنها در اکوسیستم خودش قابل استفاده باشد، ممکن است مشتریان با تعداد زیادی کیف پول و استانداردهای متفاوت مواجه شوند.
از این منظر، یک راهکار میتواند ایجاد شبکهای از کیف پولهای تعاملپذیر باشد؛ به این معنا که هر بانک کیف پول خود را داشته باشد، اما همه کیف پولها بر اساس استانداردهای مشترک بتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.
در این مدل، بانک مرکزی نقش تنظیمگر و ناظر را خواهد داشت و بانکها و شرکتهای فعال نیز میتوانند در چارچوب استانداردهای مشخص با یکدیگر رقابت کنند.
نقش کیف پول در کاهش پولشویی
دیجیتالی شدن پرداختها میتواند امکان ثبت، رصد و تحلیل تراکنشها را افزایش دهد و از این نظر، کیف پول میتواند به شفافیت بیشتر جریانهای مالی کمک کند.
البته صرف الکترونیکی شدن پرداختها به معنی جلوگیری خودکار از پولشویی نیست. احراز هویت دقیق، تعیین سقف تراکنشها، ثبت اطلاعات، کنترل تراکنشهای مشکوک و نظارت مؤثر، عواملی هستند که در این زمینه اهمیت دارند.
بنابراین موفقیت کیف پول در حوزه شفافیت مالی، بیشتر از آنکه به دیجیتالی بودن آن وابسته باشد، به نحوه طراحی و نظارت بر این شبکه بستگی خواهد داشت.
چرا حذف کامل اسکناس منطقی نیست؟
با وجود حرکت سریع نظام بانکی به سمت پرداختهای دیجیتال، حذف کامل اسکناس همچنان با چالشهایی روبهرو است.
نظافتیان معتقد است اسکناس باید به عنوان یک ابزار پشتیبان در اقتصاد حفظ شود؛ چراکه شبکه پرداخت الکترونیکی نیز ممکن است در شرایط خاص با اختلال مواجه شود.
قطعی گسترده ارتباطات، حملات سایبری، مشکلات فنی یا اختلال در شبکه بانکی از جمله شرایطی هستند که میتوانند دسترسی به پرداختهای الکترونیکی را محدود کنند.
به همین دلیل، مدل مناسبتر برای آینده نظام پرداخت را میتوان نظام پرداخت ترکیبی و تابآور دانست؛ یعنی استفاده گسترده از ابزارهای دیجیتال در کنار حفظ اسکناس به عنوان ابزار پشتیبان.
آینده کیف پول ایران؛ پرداخت یا پلتفرم مالی؟
آنچه از مسیر توسعه کیف پول الکترونیکی مشخص است، این است که آینده این ابزار صرفاً به پرداختهای خرد محدود نخواهد شد. در صورت تکمیل زیرساختها، کیف پول میتواند به بستری برای پرداخت، اعتبار خرید، BNPL، برنامههای وفاداری، خدمات سازمانی و ارتباط بانکها با کسبوکارها تبدیل شود.
با این حال، موفقیت کیف پول ایران به یک عامل کلیدی بستگی دارد: ایجاد مزیت اقتصادی واقعی برای مشتری، بانک و پذیرنده.
اگر کیف پول صرفاً جایگزینی برای کارت بانکی باشد، احتمالاً استقبال از آن محدود خواهد بود؛ اما اگر بتواند پرداخت را سریعتر، اعتبار را دسترسپذیرتر، خرید را هدفمندتر و خدمات مالی را شخصیتر کند، میتواند به یکی از پروژههای مهم تحول نظام بانکی ایران تبدیل شود.
در این میان، پیشنهاد ایجاد یک شبکه مشترک برای کیف پول بانکهای خصوصی نیز میتواند در صورت فراهم شدن زیرساختهای فنی و حقوقی، به کاهش پراکندگی خدمات کمک کند. البته مدل نهایی نیازمند بررسی دقیق فنی، امنیتی و مقرراتی از سوی بانک مرکزی و شبکه بانکی خواهد بود.