مسکن مهر، طرح دولتی ساخت مسکن برای اقشار کمدرآمد و دهکهای متوسط بود که از اواسط دهه 80 آغاز شد. این طرح در ابتدا ساخت حدود ۲ میلیون واحد مسکونی را هدفگذاری کرده بود؛ بیش از یک میلیون واحد آن در قالب خودمالکی و نزدیک به ۸۰۰ هزار واحد نیز با تأمین زمین از سوی دولت برنامهریزی شد. مسکن مهر در مجموع حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان اعتبار مستقیم دولتی دریافت کرد، اما با وجود گذشت نزدیک به دو دهه، هنوز پرونده آن به طور کامل بسته نشده و دولتهای مختلف ناچار شدهاند بخشی از تعهدات باقیمانده آن را دنبال کنند.
در حالی که مسکن مهر هنوز به نقطه پایان نرسیده بود، دو طرح دیگر مسکن حمایتی نیز در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۰ به تصویب رسید؛ «اقدام ملی مسکن» و «نهضت ملی مسکن». اکنون هر سه پرونده، یعنی مسکن مهر، اقدام ملی و نهضت ملی، به نوعی در تعهد دولت چهاردهم قرار گرفتهاند. تفاوت مهم طرحهای جدید با مسکن مهر این است که دیگر منابع مستقیم دولتی برای ساخت واحدها اختصاص داده نمیشود و دولت باید با اتکا به تسهیلات بانکی، آورده متقاضیان و تأمین زمین رایگان، پروژهها را پیش ببرد.
گره اصلی؛ تأمین مالی مسکن حمایتی
یکی از مهمترین مسائل در اجرای طرحهای مسکن حمایتی، تأمین مالی آنهاست. در قوانین بالادستی، از جمله قانون جهش تولید مسکن، برای تأمین منابع ساخت مسکن پیشبینیهایی انجام شده است، اما در عمل ابزارهای اجرایی کافی برای تحقق این منابع فراهم نشده یا به طور کامل به کار گرفته نشده است.
برای نمونه، طبق قانون، بانکها موظف شدهاند هر سال ۲۰ درصد منابع خود را به بخش مسکن حمایتی اختصاص دهند. با این حال، این حکم قانونی به طور کامل اجرا نشده و در برخی موارد، سهم اختصاصیافته از منابع بانکی به طرحهای مسکن حمایتی حتی به کمتر از یک درصد رسیده است. همین مسأله باعث شده تأمین منابع مالی، به یکی از گرههای اصلی تکمیل و اجرای طرحهای مسکن حمایتی تبدیل شود.
با وجود این مشکلات، دولت چهاردهم تکمیل واحدهای باقیمانده مسکن مهر و ادامه دو برنامه حمایتی دیگر در بخش مسکن را در دستورکار خود قرار داده است.
اولویت با تکمیل مسکن مهر
ساخت و واگذاری واحدهای باقیمانده مسکن مهر، یکی از اولویتهای اصلی برنامه مسکن حمایتی دولت است. اهمیت این موضوع از آن جهت است که برخی متقاضیان این واحدها، بیش از ۱۵ سال پیش آورده خود را پرداخت کردهاند، تسهیلات بانکی گرفته و حتی بازپرداخت کردهاند، اما هنوز واحد مسکونی خود را تحویل نگرفتهاند.
زمانی که دولت چهاردهم در شهریور ۱۴۰۳ کار خود را آغاز کرد، حدود ۱۲۰ هزار واحد مسکن مهر باقی مانده بود. بخش قابل توجهی از این واحدها در شهرهای جدید قرار داشتند. بر اساس برنامه اولیه، ساخت ۴۰۵ هزار واحد مسکن مهر در ۱۹ شهر جدید مصوب شده بود و اکنون نیز بیشترین واحدهای باقیمانده مسکن مهر در همین شهرها متمرکز است.
در یک سال و نیم اخیر، تعداد واحدهای باقیمانده مسکن مهر از حدود ۱۲۰ هزار واحد به حدود ۵۰ هزار واحد کاهش یافته است. از این تعداد، ۲۶ هزار واحد در شهرهای جدید قرار دارد؛ واحدهایی که عمدتاً در دو شهر پرند و پردیس متمرکز هستند. در شهریور ۱۴۰۳، تعداد واحدهای مسکن مهر تکمیلنشده در شهرهای جدید ۳۷ هزار واحد بود که طی این مدت، ۱۱ هزار واحد آن تکمیل و واگذار شده است. اکنون ۲۶ هزار واحد باقیمانده در ۸ شهر جدید قرار دارد و در میان آنها، شهر پردیس با ۸ هزار و ۳۵۹ واحد، بیشترین سهم را دارد.
نیاز ۲۱ هزار میلیارد تومانی برای تکمیل واحدهای باقیمانده
شهرام ملکی، معاون وزیر راه و شهرسازی، درباره منابع مورد نیاز برای تکمیل واحدهای باقیمانده مسکن مهر در شهرهای جدید میگوید: «برای ساخت و تکمیل ۲۶ هزار واحد باقیمانده در شهرهای جدید، حدود ۲۱ هزار میلیارد تومان اعتبار لازم است.»
نکته مهم در این بخش آن است که این منابع قرار نیست از محل آورده جدید متقاضیان تأمین شود، زیرا متقاضیان در سالهای گذشته آورده خود را پرداخت کردهاند. به گفته ملکی، «در یک سال و نیم گذشته حدود ۷ هزار میلیارد تومان برای تکمیل مسکن مهر هزینه شده است.»
معاون وزیر راه و شهرسازی، تهاتر زمین و مولدسازی داراییها را از منابع تأمین مالی مسکن مهر میداند. بر این اساس، شرکت عمران شهرهای جدید باید از محل فروش یا تهاتر زمینهای در اختیار خود، بخشی از منابع مورد نیاز برای تکمیل این واحدها را تأمین کند.
کدام واحدها زودتر تکمیل میشوند؟
برنامه تکمیل واحدهای باقیمانده مسکن مهر بر اساس میزان پیشرفت فیزیکی آنها اولویتبندی شده است. به گفته ملکی، در مرحله اول واحدهایی که بیش از ۷۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارند، در اولویت تکمیل قرار گرفتهاند. پس از آن، واحدهایی با پیشرفت فیزیکی بین ۴۰ تا ۷۰ درصد در دستورکار قرار میگیرند و در مرحله بعد، واحدهایی که کمتر از ۴۰ درصد پیشرفت دارند، بررسی و تکمیل خواهند شد.
این اولویتبندی از آن جهت اهمیت دارد که با محدودیت منابع مالی، تکمیل واحدهایی که به مرحله بهرهبرداری نزدیکترند، میتواند سریعتر به نتیجه برسد و تعداد بیشتری از متقاضیان را در زمان کوتاهتری صاحب خانه کند.
واحدهای واگذارشده اما ناقص
بخش دیگری از مسأله مسکن مهر، مربوط به واحدهایی است که در دولتهای قبل واگذار شدهاند اما هنوز دارای نقص هستند. به گفته معاون وزیر راه و شهرسازی، «حدود ۱۰ هزار واحد مسکن مهر در دورههای گذشته تحویل متقاضیان شده، اما به صورت کامل آماده نبوده و نواقصی داشته است. دولت چهاردهم تکمیل این واحدها را نیز بر عهده گرفته است.»
برای رفع نواقص این واحدها، حدود ۳هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز است. بخش عمده واحدهای تحویلشده ناقص نیز در شهر جدید پردیس قرار دارد؛ به طوری که از مجموع این واحدها، حدود ۸ هزار و ۴۰۰ واحد در پردیس واقع شده است.
نهضت ملی مسکن در شهرهای جدید
در کنار تکمیل مسکن مهر، اجرای طرحهای جدید مسکن حمایتی نیز در دستورکار قرار دارد. از مجموع ۵۲۷ هزار واحد مسکن حمایتی یا نهضت ملی مسکن، ۱۴۲ هزار واحد در شهرهای جدید جانمایی شده است. بیشترین سهم این واحدها مربوط به شهر جدید پرند است که حدود ۳۲ هزار واحد در آن طراحی شده است. به گفته معاون وزیر راه و شهرسازی، «در شهریور ۱۴۰۳ از مجموع ۱۴۲ هزار واحد نهضت ملی مسکن در شهرهای جدید، برای ۸۹ هزار واحد پروانه ساخت صادر شده بود. این رقم در یک سال و نیم اخیر به ۱۴۰ هزار واحد رسیده است.» به این ترتیب، روند صدور پروانه در شهرهای جدید رشد قابل توجهی داشته و بخش عمده واحدهای تعریفشده در این شهرها وارد مرحله رسمی ساخت شدهاند.
ادامه ساخت با وجود محدودیت منابع
با وجود مشکلات تأمین مالی و همچنین شرایط دشوار ناشی از تحولات و جنگهای اخیر، دولت روند ساخت و تکمیل مسکن حمایتی را متوقف نکرده است. طبق برنامه اعلامشده، قرار است تا پایان امسال نزدیک به ۱۶۲ هزار واحد از انواع مسکن حمایتی تکمیل و به متقاضیان واگذار شود. دولت چهاردهم در بخش مسکن حمایتی با سه تعهد همزمان روبهروست؛ تکمیل پرونده قدیمی مسکن مهر، رفع نواقص واحدهای واگذارشده و پیشبرد طرحهای جدیدی مانند نهضت ملی مسکن. نقطه مشترک همه این تعهدات، نیاز به تأمین مالی پایدار است؛ موضوعی که بدون اجرای کامل تکالیف بانکی، استفاده از ظرفیت زمین و مولدسازی داراییها، بهسختی قابل تحقق خواهد بود.
