شنبه 9 اسفند، تنها دقايقي پس از شروع معاملات، تابلوي بورس خاموش و تمام معاملات آن روز باطل اعلام شد. پس از 7 روز تعطيلي رسمي، دوباره تعطيلات بورس تمديد شد. پس از پايان تعطيلات سوال اصلي اينجاست: وقتي نمادها باز شوند، چه سرنوشتي در انتظار سهامداران خواهد بود؟
تحليلگران ميگويند بازار سرمايه در آستانه يكي از بزرگترين آزمونهاي تاريخ خود ايستاده. تجربه نشان داده وقايع ژئوپليتيكي در ابعاد درگيري قدرتهاي بزرگ، نه فقط بورسهاي منطقه كه بازارهاي جهاني را هم به لرزه درميآورد. در چنين روزهايي، نااطميناني تبديل به ابربحران اقتصاد ميشود؛ سرمايهگذاران به سرعت داراييهاي پرريسك را كنار ميگذارند و به پناهگاههاي امني مثل طلا و دلار پناه ميبرند.
براي بازار ايران اما ماجرا پيچيدهتر از يك تنش نظامي ساده است. همزماني جنگ با شهادت رهبر، معادلات را سختتر كرده است. كارشناسان ميگويند احتمال دارد در گام اول، صندوقهاي با درآمد ثابت به عنوان كمريسكترين گزينه بازگشايي شوند، اما نگراني اصلي جاي ديگري است: خروج نقدينگي سنگين از بازار. برخي برآوردهاي اوليه از احتمال خروج بيش از ۱۵ همت سرمايه در صورت بازگشايي كامل حكايت دارد؛ رقمي كه ميتواند براي بورس كه اين روزها بيش از هميشه شكننده شده، زلزله به راه بيندازد.
با اين حال، تحليلگران يادآوري ميكنند پايان جنگ هميشه با رونق همراه نيست. بازگرداندن اعتماد سهامداران، كار دشوار و زمانگيري است. آينده بازار حالا به سه چيز گره خورده: شدت و مدت درگيريها، واكنش كشورهاي ديگر و ميزان خرابيهايي كه به زيرساختها وارد شده. در اين ميان، بعضي بخشها مثل صنايع ساختماني، انرژي و شركتهايي كه در بازسازي نقش دارند، ممكن است در بلندمدت روزهاي بهتري ببينند. اما فعلا و در كوتاهمدت، همه چشمشان به سر در بورس است تا ببينند اولين روز كاري پس از بحران چه شكلي خواهد بود.
سهيلا نقيپور، تحليلگر بازار سرمايه به «اعتماد» ميگويد: وقايع ژئوپليتيكي، بهويژه مواردي كه شامل درگيري بين قدرتهاي بزرگ در مناطق حساس ميشوند، همواره تاثيرات عميقي بر پيكره بازارهاي مالي جهاني برجاي ميگذارند. حمله نظامي يك كشور به كشوري ديگر، يكي از اين رويدادهاي تنشزاست كه بلافاصله امواج نااطميناني را در سراسر جهان منتشر ميكند. اين نااطميناني كه مشخصه اصلي دورههاي پرتلاطم است، مستقيما به افزايش شديد نوسانات در بازارهاي سهام، فلزات گرانبها مانند طلا و كاموديتيها مانند نفت منجر ميشود.
او ميافزايد: سرمايهگذاران در چنين شرايطي، با احتياط بيشتري عمل كرده و به سرعت به اخبار واكنشي سريع نشان ميدهند كه اين خود باعث تلاطم بيشتر قيمتها ميشود.تاثير اينگونه وقايع بر بازارهاي بورس، معمولا شدت متفاوتي دارد. بورسهاي كشورهايي كه از نظر جغرافيايي به منطقه درگيري نزديكتر هستند، اغلب اولين و شديدترين واكنشها را تجربه ميكنند؛ اين واكنش ميتواند شامل افت شديد شاخصها به دليل نگراني از گسترش دامنه درگيري، اختلال در زنجيرههاي تامين يا مشكلات لجستيكي باشد.در مقابل، بازارهاي بزرگ جهاني مانند بازارهاي آسيا مثل چين، ژاپن، كرهجنوبي و امريكا نيز از اين قاعده مستثني نيستند.
او ادامه ميدهد: اگرچه ممكن است شدت تاثيرگذاري متفاوت باشد، اما ارتباط تنگاتنگ اقتصاد جهاني به اين معني است كه تنشهاي بزرگ حتي در نقاط دوردست نيز ميتوانند بر تصميمات سرمايهگذاري تاثير بگذارند. به عنوان مثال، افزايش قيمت نفت ناشي از تنشها ميتواند هزينههاي توليد را براي شركتها در سراسر جهان افزايش داده و تقاضا را تحت تاثير قرار بدهد. همچنين سرمايهگذاران در مواجهه با عدم اطمينان، تمايل بيشتري به سمت داراييهاي امن مانند طلا، اوراق قرضه دولتي كشورهاي با ثبات يا ارزهايي چون دلار امريكا و يورو پيدا ميكنند كه اين امر ميتواند منجر به افت قيمت سهام شود.پايان يافتن يك دوره جنگ، معمولا نقطه عطفي مهم براي بازارهاي مالي از جمله بورس محسوب ميشود.
از نگاه نقيپور، پس از فروكش كردن تنشها، انتظار ميرود بازار بورس مانند دوران جنگ ۱۲ روزه چند وقتي با عرضه و افت قيمت در سهام مواجه شود، زيرا بازگشت اعتماد سرمايهگذاران به سهام پس از اين درگيري بسيار سخت خواهد بود، اما ميتوان پس از گذشت مدتي و ثبات در فضاي جاري كشور به تدريج شاهد روند بهبود باشيم، هر چند اين مسير پيچيدگيهاي خاص خود را دارد. در وهله اول، كاهش عدم قطعيت و بازگشت نسبي ثبات ميتواند با افزايش اعتماد سرمايهگذاران همراه و به رالي پس از بحران منجر شود.
او ميافزايد: موفقيت در بازسازي زيرساختها، احياي زنجيرههاي تامين و بازگشت جريان عادي تجارت، نقش بسزايي در تسريع اين روند دارد. بخشهايي مانند ساختوساز، انرژي كه عرضه و تقاضاي آن تحت تاثير قرار گرفته و صنايعي كه مستقيما در بازسازي دخيل هستند، ممكن است شاهد رشد باشند.در كل بايد عنوان كرد كه پيشبيني وضعيت آينده بورسها، بهويژه در زمان بازگشايي پس از چنين رويدادهايي، امري بسيار پيچيده و وابسته به تحولات آتي است، اما بازگشايي و روند بازار بورس كشورمان به چند عامل كليدي ديگر هم بستگي دارد.
او ادامه ميدهد: اولين مورد شدت و مدت درگيريهاست. هر چه درگيري شديدتر و طولانيتر باشد، تاثيرات منفي عميقتر و روند بهبود كندتر خواهد بود.
در كنار آن واكنشهاي بينالمللي هم اهميت دارد. موضعگيري ساير كشورها، تحريمها و تلاشهاي ديپلماتيك براي پايان دادن به بحران، نقش مهمي در شكلدهي به آينده بازارها دارند.همچنين پيامدهاي اقتصادي و ميزان خسارات وارده به زيرساختها، تاثير بر عرضه و تقاضاي جهاني و سرعت بازسازي اقتصادي، عوامل تعيينكننده در بازگشت اعتماد سرمايهگذاران خواهند بود.بهطور كلي، انتظار ميرود كه پس از فروكش كردن تنشها و بازگشت نسبي ثبات، بازار مالي كشور تلاش كند تا خود را با واقعيتهاي جديد اقتصادي تطبيق دهد و ممكن است شاهد روندهاي صعودي در بخشهايي باشيم كه از بازسازي يا تغييرات استراتژيك منتفع ميشوند، در حالي كه بخشهاي ديگر ممكن است براي مدتي در ركود باقي بمانند.
چشم بازار بورس
اميرعباس باقري، تحليلگر بازار بورس نيز در گفتوگو با «اعتماد» ميگويد: در نهايت روزي كه مدتها درباره آن گمانهزني ميشد فرا رسيد؛ روزي كه تنشهاي فزاينده ميان ايران از يك سو و ايالات متحده و اسراييل از سوي ديگر به نقطهاي رسيد كه به درگيري نظامي مستقيم تبديل شد. طي ماهها و حتي سالهاي گذشته تحليلگران سياسي و اقتصادي بارها درباره احتمال وقوع چنين سناريويي هشدار داده بودند، اما بسياري همچنان اميدوار بودند كه اين تنشها هرگز به مرحله جنگ تمامعيار نرسد. با اين حال، تحولات اخير نشان داد كه معادلات منطقهاي ميتواند در مدت زماني بسيار كوتاه دستخوش تغييرات بنيادين شود. او ميافزايد: آغاز اين درگيري در شرايطي رخ داد كه كشور در ميانه يك روز كاري عادي قرار داشت. بازارهاي مالي، از جمله بازار سرمايه، طبق روال معمول فعاليت خود را دنبال ميكردند و سرمايهگذاران در حال انجام معاملات روزانه بودند. اما به يكباره با انتشار خبر آغاز درگيريها و افزايش سطح تهديدات نظامي، شرايط بازار بهطور كامل تغيير كرد.
در اتفاقي كمسابقه، مسوولان بازار سرمايه تصميم گرفتند از حوالي ساعت ۱۰ صبح روز شنبه ۹ اسفند فعاليت بازار را متوقف كنند. به دنبال اين تصميم، معاملات همان روز نيز باطل اعلام شد تا از بروز رفتارهاي هيجاني و آسيبهاي احتمالي گسترده به سرمايهگذاران جلوگيري شود. به گفته باقري، چنين تصميمي نشاندهنده حساسيت شرايط و تلاش براي مديريت شوك اوليه وارد شده به بازارهاي مالي بود. در شرايط بحران، بازار سرمايه به شدت تحت تاثير فضاي رواني جامعه قرار ميگيرد و احتمال شكلگيري موجهاي سنگين فروش يا خروج سرمايه افزايش مييابد. از اين رو، تعطيلي موقت بازار اقدامي بود در راستاي حفظ ثبات نسبي و جلوگيري از تشديد بيثباتي اقتصادي در روزهاي ابتدايي بحران در كنار اين تحولات اقتصادي. كشور با ضايعهاي بزرگ نيز روبهرو شد. شهادت رهبر جمهوري اسلامي ايران فضاي سياسي و اجتماعي كشور را به شدت تحت تاثير قرار داد. در پي اين رخداد، 7 روز تعطيلي رسمي در كشور اعلام شد. اين تصميم علاوه بر جنبههاي اجتماعي و سياسي، تاثير مستقيمي بر روند فعاليتهاي اقتصادي، اداري و مالي كشور نيز گذاشت.
اين تحليلگر بازار بورس معتقد است: با توجه به اين شرايط، بسياري از فعالان بازار سرمايه در انتظار تعيين تكليف زمان بازگشايي بازار هستند. بر اساس برخي گمانهزنيها، احتمال دارد از روز يكشنبه هفته جاري فعاليت بخشي از بازار، بهويژه صندوقهاي سرمايهگذاري با درآمد ثابت از سر گرفته شود. اين صندوقها معمولا به عنوان كمريسكترين بخش بازار سرمايه شناخته ميشوند و در شرايط بحراني ميتوانند به عنوان ابزاري براي مديريت نقدينگي عمل كنند.
او ميافزايد: با اين حال، حتي در صورت آغاز فعاليت اين صندوقها نيز انتظار ميرود بازار با چالشهايي جدي مواجه شود. يكي از مهمترين نگرانيها احتمال خروج گسترده نقدينگي از بازار است. برخي برآوردها حاكي از آن است كه در صورت بازگشايي، ممكن است بيش از ۱۵ هزار ميليارد تومان سرمايه از بازار خارج شود. تجربه بحرانهاي پيشين نيز نشان داده است كه در شرايط عدم قطعيت شديد، بسياري از سرمايهگذاران ترجيح ميدهند داراييهاي خود را به شكل نقد نگهداري كنند.
باقري ميگويد: در حال حاضر هنوز خبر قطعي درباره بازگشايي كامل بازار سرمايه منتشر نشده است و به نظر ميرسد چنين تصميمي تا زماني كه وضعيت امنيتي و نظامي منطقه تا حدي تثبيت نشود، بعيد باشد. در واقع، بازار سرمايه به شدت به ثبات سياسي و اقتصادي وابسته است و در شرايطي كه هر روز اخبار جديدي از حملات، انفجارها و درگيريهاي نظامي منتشر ميشود، تصميمگيري براي بازگشايي كامل بازار با احتياط بسيار انجام خواهد شد.
او ادامه ميدهد: شدت درگيريها نيز بهگونهاي است كه آثار آن تنها محدود به يك كشور نيست. بسياري از كشورهاي حاشيه خليجفارس نيز تحت تاثير فضاي امنيتي جديد قرار گرفتهاند. حملات موشكي، انفجارها و افزايش سطح آمادهباش نظامي در منطقه، فضاي اقتصادي و تجاري كل منطقه را با عدم قطعيت مواجه كرده است. اين موضوع ميتواند در كوتاهمدت بر بازارهاي انرژي، تجارت دريايي و جريان سرمايه در جهان نيز تاثير بگذارد.
از نگاه باقري در چنين شرايطي، آنچه بيش از هر چيز اهميت دارد، مديريت صحيح بحران و حفظ آرامش در فضاي اقتصادي است. بازارهاي مالي به شدت به انتظارات و احساسات سرمايهگذاران وابستهاند و كوچكترين نشانههاي بيثباتي ميتواند موجهاي شديدي از واكنشهاي هيجاني ايجاد كند. از اين رو، تصميمگيريهاي دقيق و اطلاعرساني شفاف از سوي نهادهاي مسوول ميتواند نقش مهمي در جلوگيري از تشديد بحران ايفا كند.
اين تحليلگر بازرار بورس در پايان ميگويد كه اقتصاد و بازار سرمايه كشور در مقطعي بسيار حساس قرار گرفتهاند. ادامه روند تحولات نظامي و سياسي در روزها و هفتههاي آينده نقش تعيينكنندهاي در مسير آينده بازار خواهد داشت. سرمايهگذاران، فعالان اقتصادي و سياستگذاران همگي در انتظار روشنتر شدن چشمانداز تحولات هستند تا بتوانند درباره مسير پيشرو تصميمگيري كنند. آنچه مسلم است اين است كه بازار سرمايه، مانند ساير بخشهاي اقتصاد، ناگزير از عبور از اين دوره پرتنش خواهد بود؛ دورهاي كه ميتواند پيامدهاي آن براي سالها بر فضاي اقتصادي كشور سايه بيفكند.