ایران با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان، با ناترازی فزاینده تولید و مصرف روبه‌روست؛ بحرانی که در روزهای سرد سال شدت می‌گیرد و علاوه بر ایجاد محدودیت برای صنایع و نیروگاه‌ها، خسارت‌های سنگینی به اقتصاد کشور وارد می‌کند.
به گزارش ایران جیب، ایران با در اختیار داشتن حدود 32.3 تریلیون مترمکعب ذخایر گاز طبیعی، یکی از بزرگ‌ترین دارندگان منابع انرژی جهان محسوب می‌شود. با این حال، افزایش مصرف، فرسودگی تجهیزات و محدودیت سرمایه‌گذاری در توسعه ظرفیت تولید باعث شده است فاصله میان عرضه و تقاضای گاز در سال‌های اخیر افزایش یابد.
در حال حاضر حدود 70 درصد سبد مصرف انرژی کشور به گاز طبیعی وابسته است. این وابستگی گسترده باعث شده هرگونه اختلال در تأمین گاز، بخش‌های مختلف اقتصاد از جمله صنایع فولاد، سیمان، پتروشیمی و نیروگاه‌های تولید برق را تحت تأثیر قرار دهد.
کسری گاز ایران به بیش از 300 میلیون مترمکعب می‌رسد
بررسی آمارهای سال‌های اخیر نشان می‌دهد ناترازی گاز کشور روندی افزایشی داشته است.
| سال | کسری روزانه |
| 1399 | 155 میلیون مترمکعب |
| 1401 | 174 میلیون مترمکعب |
| 1404 | حدود 200 میلیون مترمکعب |
| روزهای اوج مصرف زمستان | بیش از 300 میلیون مترمکعب |
افزایش فاصله میان تولید و مصرف نشان می‌دهد ناترازی گاز دیگر صرفاً یک مشکل فصلی نیست و به یکی از چالش‌های ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده است.
خسارت سنگین کمبود گاز به صنایع کشور
یکی از مهم‌ترین پیامدهای کمبود گاز، محدودیت سوخت‌رسانی به واحدهای صنعتی در فصل زمستان است.
بر اساس آمارهای وزارت صنعت، معدن و تجارت، صنایع کشور در زمستان 1403 به‌طور متوسط با محدودیت 55 درصدی دریافت گاز مواجه شدند.
خسارت ناشی از این محدودیت‌ها حدود 130 هزار میلیارد تومان برآورد شده است.
همچنین تعداد روزهای محدودیت گاز صنایع از 75 روز در سال 1402 به 111 روز در سال 1403 افزایش یافت.
مجموع عدم‌النفع صنایع ناشی از محدودیت‌های گاز و برق در سال 1403 نیز به 303.5 هزار میلیارد تومان رسید؛ رقمی که نشان‌دهنده تأثیر گسترده ناترازی انرژی بر تولید و فعالیت اقتصادی کشور است.
سهم مصرف خانگی گاز در زمستان به 46 درصد می‌رسد
بر اساس آمار سال 1403، سهم متوسط بخش خانگی از مصرف گاز کشور حدود 28 درصد بوده، اما این رقم در روزهای سرد سال به حدود 46 درصد افزایش یافته است.
افزایش مصرف خانوارها در زمستان، فشار بیشتری بر شبکه گاز وارد می‌کند و در شرایط محدودیت عرضه، تأمین گاز صنایع و نیروگاه‌ها را با دشواری مواجه می‌سازد.
با این حال، کارشناسان تأکید دارند که مشکل مصرف گاز تنها به رفتار خانوارها مربوط نیست و کیفیت ساختمان‌ها، عایق‌بندی نامناسب و استفاده از تجهیزات گرمایشی فرسوده نیز نقش مهمی در افزایش مصرف دارند.
20 میلیون بخاری پرمصرف در خانه‌های ایرانی
بر اساس برآورد شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، حدود 20 میلیون بخاری کم‌بازده در کشور وجود دارد که متوسط مصرف روزانه هر دستگاه حدود 12 مترمکعب گاز اعلام شده است.
برآوردها نشان می‌دهد جایگزینی این بخاری‌ها با تجهیزات دارای رتبه انرژی A می‌تواند مصرف گاز آنها را تقریباً به نصف کاهش دهد.
اجرای گسترده این طرح علاوه بر کاهش مصرف خانوارها، می‌تواند بخشی از گاز موردنیاز صنایع و نیروگاه‌ها را تأمین کند.
صرفه‌جویی گاز ارزان‌تر از افزایش تولید تمام می‌شود
برآوردهای مطرح‌شده در اسناد مرتبط با تراز گاز کشور نشان می‌دهد هزینه آزادسازی گاز از طریق بهینه‌سازی مصرف خانگی می‌تواند حدود 75 درصد کمتر از هزینه افزایش تولید باشد.
در همین زمینه، طرح موسوم به «کارور گاز» با هدف جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و کاهش مصرف غیرضروری مطرح شده است.
بر اساس پیش‌بینی‌های این طرح، با سرمایه‌گذاری حدود 20 میلیارد دلار طی پنج سال، امکان آزادسازی روزانه 197 میلیون مترمکعب گاز در دوره سرد سال وجود خواهد داشت.
این در حالی است که سرمایه‌گذاری موردنیاز برای پروژه‌های افزایش تولید گاز بیش از 70 میلیارد دلار برآورد شده است.
البته تحقق این ارقام به تأمین سرمایه، اجرای کامل طرح و میزان صرفه‌جویی واقعی بستگی دارد.
راه نجات صنایع از بحران گاز چیست؟
کاهش ناترازی گاز کشور نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان است. توسعه میدان‌های گازی، افزایش ظرفیت تولید، نوسازی تجهیزات گرمایشی، بهبود عایق‌بندی ساختمان‌ها و کاهش اتلاف انرژی از مهم‌ترین راهکارهای مطرح‌شده در این زمینه هستند.
بهینه‌سازی مصرف خانگی می‌تواند بدون نیاز به افزایش متناسب تولید، بخشی از منابع گاز را آزاد کرده و در اختیار صنایع و نیروگاه‌ها قرار دهد.
با این حال، اجرای چنین برنامه‌هایی نیازمند سرمایه‌گذاری، تأمین تجهیزات استاندارد و نظارت بر عملکرد طرح‌های کاهش مصرف است.
در شرایطی که ایران یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز جهان است، ادامه ناترازی و محدودیت سوخت‌رسانی به صنایع نشان می‌دهد برخورداری از منابع عظیم زیرزمینی به‌تنهایی برای تأمین پایدار انرژی کافی نیست. بدون توسعه تولید و اصلاح ساختار مصرف، هزینه‌های اقتصادی کمبود گاز می‌تواند همچنان بر بخش تولید کشور تحمیل شود.