عربستان سعودی در چارچوب چشمانداز 2030 برنامه گستردهای برای افزایش ظرفیت پذیرش زائران و توسعه اقتصاد مرتبط با حج و عمره دنبال میکند؛ برنامهای که هدف آن رساندن ظرفیت پذیرش عمرهگزاران به 30 میلیون نفر در سال است و میتواند نقش مکه و مدینه را در اقتصاد غیرنفتی این کشور پررنگتر کند.
به گزارش ایران جیب، حج و عمره علاوه بر جایگاه مذهبی، بازار بزرگی برای بخشهایی مانند هتلداری، حملونقل، خردهفروشی، خدمات غذایی و گردشگری عربستان ایجاد کردهاند. توسعه این بازار نیز اکنون به یکی از بخشهای برنامه گسترده ریاض برای کاهش وابستگی اقتصاد به نفت تبدیل شده است.
هدف بزرگ عربستان؛ 30 میلیون عمرهگزار
یکی از اهداف رسمی چشمانداز 2030 عربستان، افزایش ظرفیت پذیرش عمرهگزاران از 6.2 میلیون نفر به 30 میلیون نفر در سال است.
بر اساس گزارش رسمی چشمانداز 2030، تعداد عمرهگزاران خارجی در سال 2025 به حدود 18.03 میلیون نفر رسیده است؛ رقمی که نشاندهنده رشد قابل توجه این بازار طی سالهای اخیر است.
همزمان زیرساختهای حملونقل، هتلها، سامانههای دیجیتال و خدمات مربوط به زائران در مکه و مدینه توسعه یافتهاند.
1.7 میلیون نفر در حج 2026
بر اساس آمار رسمی عربستان، تعداد حجاج در موسم حج 2026 به 1,707,301 نفر رسید.
از این تعداد، 1,546,655 نفر از خارج عربستان وارد این کشور شدند و 160,646 نفر نیز از حجاج داخلی بودند.
حضور این تعداد زائر در مدت زمانی محدود، تقاضای بزرگی برای اقامت، حملونقل، مواد غذایی، خرید و سایر خدمات ایجاد میکند و به همین دلیل اقتصاد زیارت به یکی از بازارهای مهم بخش خدمات عربستان تبدیل شده است.
مکه در محاصره هتلها و برجهای لوکس
چهره مکه طی چند دهه گذشته بهشدت تغییر کرده است. اطراف مسجدالحرام اکنون میزبان مجموعههای بزرگ تجاری، برجهای مرتفع و هتلهای لوکس است.
این توسعه از یک سو ظرفیت میزبانی از میلیونها زائر را افزایش داده، اما از سوی دیگر با انتقادهایی درباره سرنوشت بافت تاریخی مکه و مدینه همراه بوده است.
برخی نهادها و فعالان حوزه میراث اسلامی در سالهای گذشته مدعی شدهاند بخش بزرگی از بناهای تاریخی قدیمی این دو شهر در جریان توسعه شهری از بین رفته است.
برای نمونه، «گلف اینستیتوت» مستقر در واشنگتن سالها قبل برآورد کرده بود حدود 95 درصد ساختمانهای بیش از 1,000 ساله مکه و مدینه طی دو دهه تخریب شدهاند؛ رقمی که یک برآورد غیردولتی است و نباید آن را آمار رسمی عربستان تلقی کرد.
قلعه تاریخی اجیاد هم قربانی توسعه شد
یکی از مشهورترین نمونهها، قلعه عثمانی اجیاد در مکه بود که در جریان پروژههای توسعهای تخریب شد.
تخریب این قلعه در آن زمان اعتراض ترکیه را نیز به دنبال داشت. در محدوده اطراف مسجدالحرام بعدها مجموعههای عظیم هتل، مراکز تجاری و برج ساعت مکه توسعه یافتند.
منتقدان معتقدند توسعه سریع مکه باعث از بین رفتن بخشی از میراث تاریخی شهر شده است؛ در مقابل، مقامهای سعودی توسعه زیرساختها را برای پذیرش جمعیت عظیم زائران و بهبود خدمات ضروری میدانند.
اقتصاد حج و عمره بزرگتر میشود
افزایش تعداد زائران به معنای گسترش همزمان بازار هتل، رستوران، خطوط هوایی، تاکسی، قطار، اتوبوس، مراکز خرید و سایر خدمات گردشگری است.
قطار سریعالسیر حرمین نیز اکنون یکی از زیرساختهای مهم جابهجایی زائران میان مکه، مدینه و جده محسوب میشود.
عربستان همچنین فرآیندهای دیجیتال مرتبط با سفر و زیارت را توسعه داده و تلاش میکند ظرفیت پذیرش زائران خارجی را افزایش دهد.
مکه؛ از شهر زیارتی تا یکی از قطبهای اقتصاد غیرنفتی عربستان
تحولات سالهای اخیر نشان میدهد مکه و مدینه علاوه بر جایگاه مذهبی، نقش اقتصادی پررنگتری در برنامههای آینده عربستان پیدا کردهاند.
ریاض در چشمانداز 2030 به دنبال افزایش تعداد زائران، توسعه زیرساختهای گردشگری و افزایش درآمدهای غیرنفتی است. در مقابل، منتقدان نسبت به تجاریشدن بیش از اندازه فضای پیرامون اماکن مقدس، افزایش هزینههای سفر و از بین رفتن آثار تاریخی هشدار میدهند.
در نتیجه، توسعه مکه اکنون در نقطه تلاقی دو موضوع قرار گرفته است: افزایش ظرفیت برای میزبانی از میلیونها زائر و تبدیل گردشگری مذهبی به یکی از بخشهای مهم اقتصاد غیرنفتی عربستان.