پیشبینیهای جدید هواشناسی از تقویت پدیده النینو در ماههای آینده خبر میدهد؛ همزمان احتمال وقوع پاییزی پربارش و زمستانی گرمتر از نرمال در ایران مطرح شده است. ترکیب این شرایط میتواند از یک سو فرصتی برای جبران بخشی از کمبود منابع آبی و از سوی دیگر هشداری جدی درباره افزایش خطر سیلابهای ناگهانی باشد.
النینو تا زمستان ادامه دارد
به گزارش ایران جیب به نقل از تسنیم، سازمان جهانی هواشناسی (WMO) در تازهترین ارزیابی خود اعلام کرده است که پدیده النینو شکل گرفته و انتظار میرود طی ماههای آینده تقویت شود.
بر اساس این گزارش، احتمال تداوم النینو تا فوریه ۲۰۲۷ میلادی بسیار بالا ارزیابی شده و احتمال ماندگاری آن تا این زمان نزدیک به ۱۰۰ درصد اعلام شده است.
النینو زمانی رخ میدهد که دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی افزایش پیدا میکند. این پدیده میتواند الگوهای معمول دما و بارش را در بخشهایی از جهان تغییر دهد و احتمال رخدادهای حدی مانند بارشهای سنگین، سیلاب، خشکسالی و گرمای شدید را افزایش دهد.
البته النینو بهتنهایی تعیین نمیکند که وضعیت آبوهوا در یک کشور چگونه خواهد بود و اثر آن به موقعیت جغرافیایی، فصل و سایر الگوهای جوی نیز وابسته است.
پاییز پربارش؛ فرصت آبی یا تهدید سیلاب؟
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی کشور، با اشاره به شرایط اقلیمی پیشرو اعلام کرده است که احتمال وقوع پاییزی پربارش و زمستانی گرمتر از شرایط نرمال وجود دارد.
در نگاه نخست، افزایش بارندگی میتواند خبر خوبی برای کشوری باشد که طی سالهای اخیر با کمبود منابع آب و کاهش ذخایر سدها مواجه بوده است؛ اما افزایش بارش لزوماً به معنای افزایش پایدار منابع آب نیست.
اگر بارندگیها به شکل رگباری و در مدت زمان کوتاه اتفاق بیفتند، بخش قابل توجهی از آب به روانآب تبدیل شده و پیش از آنکه فرصت نفوذ در خاک و تغذیه منابع زیرزمینی را پیدا کند، از دسترس خارج میشود.
به همین دلیل، پاییز پربارش میتواند همزمان یک فرصت برای منابع آبی و یک تهدید برای شهرها، روستاها و مناطق کوهپایهای باشد.
خطر سیلابهای ناگهانی در مناطق کوهپایهای
یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده درباره شرایط پیشرو، احتمال افزایش سیلابهای مخرب است.
بارش شدید در بازه زمانی کوتاه، بهخصوص در مناطق کوهستانی و کوهپایهای، میتواند ظرفیت رودخانهها و مسیلها را به سرعت تکمیل کند. در چنین شرایطی حتی مناطقی که در حالت عادی با مشکل جدی مواجه نیستند، ممکن است در معرض روانآب و سیلاب ناگهانی قرار بگیرند.
از سوی دیگر، توسعه شهری در مسیر مسیلها، کاهش پوشش گیاهی و تغییر کاربری اراضی میتواند شدت خسارت ناشی از بارشهای سنگین را افزایش دهد.
بنابراین اگر پیشبینی پاییز پربارش محقق شود، موضوع فقط افزایش میزان بارندگی نیست؛ بلکه نحوه مدیریت روانآب و آمادگی برای بارشهای شدید اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
چرا بارش بیشتر الزاماً به معنی رفع بحران آب نیست؟
یکی از نکات مهم در پیشبینیهای اقلیمی این است که نباید صرفاً میزان بارش را معیار بهبود وضعیت آب کشور قرار داد.
برای تبدیل بارندگی به منابع آب قابل استفاده، عواملی مانند زمان و مکان بارش، شدت بارندگی، میزان نفوذ آب در خاک، وضعیت پوشش گیاهی، ظرفیت سدها و وضعیت سفرههای زیرزمینی اهمیت زیادی دارند.
به عنوان مثال، بارشی که طی چند ساعت با شدت بسیار بالا اتفاق میافتد ممکن است سیلاب ایجاد کند، اما سهم آن در تغذیه آبخوانها بسیار کمتر از بارش آرام و پیوسته باشد.
از این منظر، پاییز پربارش لزوماً پایان خشکسالی نیست و مدیریت منابع آب همچنان باید بر اساس سناریوهای مختلف اقلیمی ادامه پیدا کند.
افزایش دما؛ چالش دیگر منابع آب
در کنار احتمال افزایش بارندگی، پیشبینی زمستان گرمتر از نرمال نیز اهمیت دارد.
افزایش دما میتواند میزان تبخیر را افزایش دهد و بخشی از اثر مثبت بارشها را کاهش دهد. در بخش کشاورزی نیز افزایش سطح زیرکشت محصولات آبی و رعایت نکردن الگوی کشت میتواند فشار بیشتری بر منابع آب وارد کند.
از سوی دیگر، انتظار برای بارندگی بیشتر نباید موجب افزایش مصرف آب یا توسعه بیبرنامه کشت محصولات پرآببر شود؛ چراکه بارشهای فصلی، حتی اگر بیشتر از میانگین باشند، تضمینی برای تأمین پایدار آب در ماههای بعد نیستند.
پاییز پیشرو؛ زمان آمادگی برای سیلاب و مدیریت آب
تقویت النینو و احتمال پاییزی پربارش را نمیتوان بهتنهایی نشانه قطعی وقوع سیلاب در ایران دانست، اما این شرایط یک هشدار برای افزایش سطح آمادگی است.
دستگاههای اجرایی باید پیش از آغاز بارشهای سنگین، وضعیت مسیلها، رودخانهها، کانالهای دفع آبهای سطحی و نقاط حادثهخیز را بررسی کنند. در شهرها نیز پاکسازی مسیرهای عبور روانآب و جلوگیری از ساختوساز در حریم مسیلها میتواند نقش مهمی در کاهش خسارت داشته باشد.
در نهایت، اگر بارشهای پاییزی افزایش پیدا کنند، مهمترین سؤال این نیست که «چقدر باران میبارد»، بلکه این است که چه مقدار از این بارش به ذخیره آب تبدیل میشود و چه مقدار آن به سیلاب و خسارت تبدیل خواهد شد.