مصرف بنزین کشور در هشت روز نخست شهریور به یک میلیارد و ۱۸۵ میلیون لیتر رسیده و میانگین مصرف روزانه حدود ۱۴۸ میلیون لیتر ثبت شده است. همزمان، سهم سوختگیری با کارت جایگاه به حدود ۴۸ درصد رسیده؛ موضوعی که از نگاه کارشناسان، رصد نزدیک به نیمی از مصرف بنزین کشور را دشوار کرده است.
مصرف روزانه بنزین به ۱۴۸ میلیون لیتر رسید
بر اساس گزارش شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران، در هشت روز ابتدایی شهریور امسال مجموعاً یک میلیارد و ۱۸۵ میلیون لیتر بنزین در کشور مصرف شده است.
این میزان معادل میانگین مصرف روزانه حدود ۱۴۸ میلیون لیتر است. حداقل مصرف روزانه در این مدت ۱۳۵ میلیون لیتر و بیشترین میزان مصرف نیز ۱۵۴ میلیون لیتر اعلام شده است.
افزایش مصرف بنزین در شرایطی رخ داده که دولت طی ماههای اخیر راهکارهای مختلفی را برای مدیریت تقاضا و جلوگیری از تشدید ناترازی سوخت بررسی کرده است.
چرا کارت سوخت شخصی اهمیت دارد؟
سامانه هوشمند کارت سوخت از تیرماه ۱۳۸۶ با هدف مدیریت مصرف و نظارت بر توزیع سوخت راهاندازی شد. بنابراین کارت سوخت شخصی صرفاً وسیلهای برای دریافت سهمیه نیست و اطلاعات مربوط به مصرف هر خودرو را نیز در اختیار سیاستگذار قرار میدهد.
زمانی که سوختگیری با کارت شخصی انجام میشود، مصرف به خودرو، زمان و محل سوختگیری متصل است و امکان شناسایی الگوهای غیرعادی مصرف افزایش پیدا میکند.
اما در صورت استفاده از کارت اضطراری جایگاه، این سطح از اطلاعات در اختیار دولت قرار نمیگیرد.
نیمی از بنزین با کارت جایگاه توزیع میشود
دادههای رسمی نشان میدهد سهم استفاده از کارت سوخت شخصی پس از اجرای نرخ سوم بنزین در آذرماه ۱۴۰۴ ابتدا افزایش یافت، اما در ماههای بعد دوباره کاهش پیدا کرد.
سهم کارت شخصی که در دی و بهمن سال گذشته به حدود ۷۴ درصد رسیده بود، تا مردادماه به حدود ۶۰ درصد و در پایان مرداد و ابتدای شهریور به حدود ۵۲ درصد کاهش یافته است.
در مقابل، سهم کارت سوخت جایگاه از حدود ۲۶ درصد در دی و بهمن، به حدود ۴۸ درصد در روزهای اخیر رسیده است.
به این ترتیب، در شرایط فعلی تقریباً نیمی از بنزین مصرفی کشور از طریق کارتهای جایگاه توزیع میشود؛ موضوعی که از منظر مدیریت مصرف و جلوگیری از انحراف سوخت اهمیت ویژهای دارد.
شناسهدار کردن کارت جایگاه روی میز دولت
یکی از راهکارهای مطرحشده برای افزایش شفافیت، شناسهدار کردن کارتهای اضطراری جایگاههاست.
در این روش، استفاده از کارت جایگاه نیز قابل ردیابی خواهد بود و مشخص میشود چه فردی، با چه مشخصاتی و در چه جایگاهی از کارت اضطراری استفاده کرده است.
این طرح میتواند بدون حذف کامل کارت جایگاه، امکان شناسایی مصرفهای غیرمتعارف را افزایش دهد. زیرا حذف کامل کارت اضطراری میتواند برای افرادی که کارت شخصی در اختیار ندارند یا در شرایط اضطراری قرار گرفتهاند، مشکل ایجاد کند.
نرخ سوم بنزین چه تأثیری بر مصرف داشت؟
یکی از نکات مهم در تجربه اجرای نرخ سوم بنزین، تغییر سهم کارتهای شخصی و جایگاه بود.
بر اساس مصوبه دولت، سهمیه بنزین با نرخهای اول و دوم یعنی ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان بدون تغییر باقی ماند و از نیمه دوم آذر ۱۴۰۴، سوختگیری با کارت اضطراری جایگاه با نرخ ۵۰۰۰ تومان انجام شد.
در این مصوبه همچنین پیشبینی شده بود قیمت نرخ سوم بهصورت فصلی و بر اساس میانگین فصل قبل تعدیل شود؛ اما این سازوکار در عمل فقط در مرحله نخست اجرا شد و نرخ از ۳ هزار به ۵ هزار تومان افزایش یافت.
تجربه کرمان و سیستانوبلوچستان چه میگوید؟
اجرای محدودیت برای استفاده از کارت جایگاه در برخی استانها، نتایج قابلتوجهی در کاهش مصرف داشته است.
طبق آمار اعلامشده از سوی مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی، مصرف بنزین در استان کرمان از ابتدای مرداد تا ۶ شهریور، نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۲.۶ درصد کاهش داشته است.
در سیستانوبلوچستان نیز مصرف بنزین در ۶ روز ابتدایی شهریور از ۳۳ میلیون لیتر در سال گذشته به ۲۸ میلیون لیتر در سال جاری کاهش یافته که معادل افت حدود ۱۶ درصدی است.
راهکار کنترل مصرف بدون افزایش قیمت برای همه
تجربه اجرای نرخ سوم و محدودسازی استفاده از کارت جایگاه نشان میدهد سیاستگذار میتواند به جای افزایش قیمت بنزین برای تمام مصرفکنندگان، تمرکز خود را بر مصرفهای غیرمتعارف و افزایش قابلیت رصد شبکه توزیع قرار دهد.
شناسهدار کردن کارتهای جایگاه و اجرای منظم نرخ سوم میتواند در کنار توسعه CNG، افزایش شفافیت مصرف و مقابله با انحراف سوخت، بخشی از فشار موجود بر شبکه تأمین بنزین را کاهش دهد.
در شرایطی که مصرف روزانه به حدود ۱۵۰ میلیون لیتر نزدیک شده، به نظر میرسد مدیریت تقاضا و جلوگیری از هدررفت سوخت به یکی از مهمترین چالشهای سیاستگذاری انرژی کشور تبدیل شده است.