سیاست بنزینی دولت وارد مرحله تازهای شده است؛ در شرایطی که فعلاً خبری از تغییر همزمان نرخ تمام سهمیهها نیست، تمرکز اصلی بر قیمت بنزین عرضهشده با کارت جایگاه قرار گرفته است. افزایش احتمالی نرخ کارت جایگاه میتواند نخستین گام برای مدیریت مصرف و حرکت تدریجی به سمت نظام قیمتگذاری پلکانی باشد.
به گزارش ایران جیب، اصلاح سیاستهای بنزینی در حالی بار دیگر مورد توجه قرار گرفته که دولت تلاش میکند بدون ایجاد شوک ناگهانی به خانوارها، مصرف سوخت را کنترل و بخشی از ناترازی موجود در این بخش را مدیریت کند.
بر اساس سناریوی مطرحشده، به جای افزایش یکباره نرخ تمام سهمیهها، ابتدا قیمت بنزین عرضهشده با کارت جایگاه مورد بازنگری قرار میگیرد؛ رویکردی که میتواند به دولت فرصت دهد واکنش مصرفکنندگان به تغییر قیمت را ارزیابی و درباره مراحل بعدی تصمیمگیری کند.
افزایش قیمت کارت جایگاه؛ نخستین گام اصلاح بنزین
مهدی حسنوند، کارشناس حکمرانی اقتصاد انرژی، معتقد است سیاست جدید را باید ادامه روندی دانست که از آذر سال گذشته آغاز شد؛ زمانی که نرخ بنزین عرضهشده با کارت جایگاه از 3,000 تومان به 5,000 تومان افزایش یافت.
به گفته این کارشناس، در مصوبه مربوط به این تغییر، سازوکاری برای بهروزرسانی نرخ نیز در نظر گرفته شده بود و قیمت بنزین کارت جایگاه باید دستکم معادل 10 درصد قیمت بنزین وارداتی باشد.
با این حال، طی ماههای گذشته بهروزرسانی مورد انتظار انجام نشد؛ موضوعی که حسنوند آن را به شرایط اقتصادی، تورم و افزایش نرخ ارز مرتبط میداند.
او معتقد است با توجه به افزایش قابل توجه نرخ ارز در ماههای گذشته، فاصله میان قیمت تعیینشده برای بنزین کارت جایگاه و هزینه واقعی تأمین سوخت افزایش پیدا کرده است.
احتمال کاهش روزانه 5 تا 10 میلیون لیتر مصرف
یکی از مهمترین پرسشها درباره افزایش احتمالی نرخ کارت جایگاه، میزان تأثیر آن بر مصرف بنزین است.
حسنوند برآورد میکند اگر نرخ بنزین کارت جایگاه از 5,000 تومان به 10,000 تومان افزایش پیدا کند، ممکن است در ماههای نخست اجرای سیاست، مصرف روزانه بنزین حدود 5 تا 10 میلیون لیتر کاهش پیدا کند.
البته این اثر لزوماً دائمی نخواهد بود. در صورت ادامه تورم، قدرت بازدارندگی افزایش قیمت به مرور کاهش پیدا میکند و ممکن است دوباره فاصله میان قیمت سوخت و رفتار مصرفکننده افزایش یابد.
از همین رو، این کارشناس بر اصلاح تدریجی قیمت تأکید دارد؛ چراکه به اعتقاد او، انباشته شدن فاصله میان مصرف و عرضه میتواند در آینده دولت را مجبور به تصمیمهای ناگهانی و پرهزینه کند.
فعلاً خبری از کاهش سهمیهها نیست
در شرایط فعلی، کاهش سهمیههای بنزین لزوماً نخستین گزینه دولت محسوب نمیشود.
منطق این سیاست آن است که ابتدا اثر افزایش احتمالی نرخ کارت جایگاه بر مصرف بررسی شود. اگر افزایش قیمت بتواند مصرف را کنترل کند و فشار بر شبکه عرضه کاهش یابد، ممکن است نیازی به تغییر فوری سهمیههای موجود نباشد.
اما در صورتی که این سیاست نتواند به اندازه کافی مصرف را کاهش دهد، گزینههای دیگری از جمله افزایش بیشتر نرخ، اصلاح سهمیهها و قیمتگذاری پلکانی میتوانند در مراحل بعدی مورد بررسی قرار گیرند.
مصرفکننده متعارف بنزین چه کسی است؟
یکی از چالشهای اصلی در اصلاح نظام سهمیهبندی، شناسایی الگوی مصرف واقعی خودروهاست.
دولت برای اجرای هرگونه نظام جدید قیمتگذاری باید بتواند مشخص کند چه میزان مصرف، متعارف محسوب میشود و مصرف چه خودروها یا گروههایی بالاتر از الگوی معمول قرار دارد.
حسنوند معتقد است پیش از هر تغییر جدی در سهمیهبندی، باید تصویر دقیقی از مصرفکنندگان واقعی بنزین وجود داشته باشد.
در چنین مدلی، ممکن است خودروها تا یک سقف مشخص از بنزین یارانهای استفاده کنند، اما با افزایش مصرف، نرخ سوخت در پلههای بعدی افزایش یابد.
احتمال حرکت بنزین به سمت قیمتگذاری پلکانی
قیمتگذاری پلکانی یکی از سناریوهایی است که در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم میتواند در آینده مورد استفاده قرار گیرد.
در این مدل، مصرف متعارف همچنان از یارانه برخوردار خواهد بود، اما مصرف بالاتر از الگوی تعیینشده با نرخ بیشتری محاسبه میشود؛ الگویی مشابه آنچه در برخی بخشهای مصرف انرژی مانند آب، برق و گاز وجود دارد.
اجرای چنین سیاستی البته نیازمند زیرساخت اطلاعاتی دقیق است. اطلاعات مربوط به مصرف سوخت، مشخصات خودرو و شیوه پرداخت باید به یکدیگر متصل شوند تا امکان تفکیک مصرف شخصی، شغلی و غیرمتعارف فراهم شود.
نگرانی درباره هزینه حملونقل
افزایش قیمت بنزین کارت جایگاه، در کنار آثار احتمالی بر مصرف، میتواند هزینه حملونقل را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
منتقدان معتقدند هرگونه افزایش قیمت سوخت باید همزمان با تقویت حملونقل عمومی و طراحی حمایتهای مشخص برای گروههایی مانند رانندگان حرفهای، تاکسیها، رانندگان تاکسیهای اینترنتی و پیکهای موتوری انجام شود.
در غیر این صورت، بخشی از افزایش هزینه سوخت میتواند در نهایت به افزایش هزینه جابهجایی کالا و مسافر و فشار بیشتر بر هزینههای خانوار منجر شود.
اصلاح تدریجی؛ کلید سیاست جدید بنزین
به نظر میرسد دولت در مرحله نخست به دنبال آن است که با تمرکز بر بنزین کارت جایگاه، بدون تغییر ناگهانی در سهمیههای یارانهای، رفتار مصرفکنندگان را مدیریت کند.
در صورت موفقیت این سیاست، احتمال حرکت تدریجی به سمت مدلهای دقیقتر مانند قیمتگذاری پلکانی افزایش خواهد یافت. با این حال، میزان موفقیت این طرح به شفافیت تصمیمات، اعلام قبلی، اجرای مرحلهای، حمایت از گروههای آسیبپذیر و نحوه هزینهکرد منابع حاصل از اصلاح مصرف بستگی دارد.
دولت همچنین اعلام کرده است منابع آزادشده از محل صرفهجویی در مصرف و درآمدهای حاصل از این سیاست میتواند برای تقویت طرح کالابرگ اختصاص پیدا کند؛ موضوعی که نحوه اجرای آن و شفافیت در تخصیص منابع، نقش مهمی در پذیرش عمومی اصلاحات بنزینی خواهد داشت.