اقتصاد ایران همچنان با چالش وابستگی منابع بودجه به درآمدهای نفتی و ناپایداری منابع دولت مواجه است. بررسی روند بودجههای سالهای اخیر نشان میدهد سهم مالیات افزایش یافته، اما کسری تراز عملیاتی همچنان پابرجاست؛ مسئلهای که نشان میدهد برای ایجاد درآمدهای پایدار، صرف افزایش نرخ یا فشار بیشتر بر مؤدیان فعلی کافی نیست و باید ظرفیتهای پنهان مالیاتی شناسایی شود.
به گزارش ایران جیب به نقل از تسنیم، هرگونه محدودیت در صادرات نفت یا جهش نرخ ارز میتواند منابع دولت را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، افزایش سهم درآمدهای مالیاتی میتواند یکی از راههای کاهش آسیبپذیری بودجه در برابر تحریمها و شوکهای خارجی باشد.
کسری تراز عملیاتی همچنان چالش اصلی بودجه است
تراز عملیاتی بودجه از تفاوت درآمدهای جاری دولت و هزینههای جاری تشکیل میشود. در شرایط مطلوب، درآمدهای جاری بهویژه مالیات باید بتواند هزینههایی مانند حقوق و دستمزد را پوشش دهد.
با این حال، ارقام تراز عملیاتی نشان میدهد کسری بودجه در سالهای اخیر افزایش قابلتوجهی داشته است. این کسری در نهایت باید از محل فروش نفت، واگذاری داراییهای مالی و انتشار اوراق جبران شود.
بر اساس ارقام ارائهشده، تراز عملیاتی از منفی ۱۲۰ هزار میلیارد تومان در سال ۱۳۹۸ به منفی ۸۵۹ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۵ رسیده است.
در مقابل، تراز داراییهای مالی در سال ۱۴۰۵ به هزار و ۴۰۲ هزار میلیارد تومان رسیده که نشاندهنده نقش پررنگ واگذاری داراییهای مالی و انتشار اوراق در تأمین منابع بودجه است.
راه افزایش درآمد مالیاتی، فشار بیشتر بر مؤدیان نیست
یکی از نکات مهم در اصلاح نظام مالیاتی این است که افزایش درآمد دولت نباید صرفاً از مسیر افزایش مالیات مؤدیانی انجام شود که هماکنون در سیستم مالیاتی شناسایی شدهاند.
بخش قابلتوجهی از ظرفیت مالیاتی کشور در قالب معافیتها و فعالیتهای اقتصادی پنهان از دست میرود. بنابراین، گسترش پایه مالیاتی و شناسایی فرار مالیاتی میتواند بدون افزایش فشار بر حقوقبگیران و مؤدیان شفاف، منابع جدیدی برای بودجه ایجاد کند.
اصلاح معافیتهای مالیاتی؛ ظرفیت پنهان درآمد دولت
یکی از حوزههای قابل بررسی، معافیت مالیاتی فعالیتهای کشاورزی است. هدف اولیه این معافیت حمایت از تولیدکنندگان و کشاورزان بوده، اما در برخی موارد شرکتهای بزرگ فعال در زنجیره تجارت و فرآوری محصولات کشاورزی نیز از این معافیت بهرهمند میشوند.
در صورت بازنگری هدفمند، میتوان حمایت مالیاتی را به تولیدکنندگان واقعی و فعالان خرد محدود کرد و بنگاههای بزرگ را مطابق قواعد عمومی مالیاتدهی مشمول مالیات کرد.
معافیت مناطق آزاد و شرکتهای صادراتی
مناطق آزاد نیز یکی دیگر از حوزههای قابل بازنگری است. فلسفه ایجاد معافیت مالیاتی در این مناطق، جذب سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و توسعه مناطق کمتر برخوردار بوده است.
اما در صورتی که یک شرکت صرفاً محل ثبت خود را به منطقه آزاد منتقل کند و فعالیت اصلی، تولید یا ایجاد ارزش افزوده آن در خارج از منطقه انجام شود، هدف اصلی معافیت محقق نمیشود.
از سوی دیگر، حمایت از صادرات باید به شکلی هدفمند انجام شود. میان صادرات کالاهای دارای ارزش افزوده بالا و صادرات مواد خام و محصولات پایه تفاوت وجود دارد و سیاست مالیاتی میتواند مشوقهای بیشتری را به فعالیتهایی اختصاص دهد که ارزش افزوده و اشتغال بیشتری ایجاد میکنند.
هوشمندسازی چگونه فرار مالیاتی را کاهش میدهد؟
یکی از مهمترین ابزارهای افزایش درآمد مالیاتی، اتصال و یکپارچهسازی اطلاعات اقتصادی است.
در صورتی که اطلاعات سازمان امور مالیاتی، شبکه بانکی، ثبت شرکتها و سامانه مؤدیان به شکل مؤثر به یکدیگر متصل شوند، امکان شناسایی ذینفع واقعی فعالیتهای اقتصادی افزایش مییابد.
این مسئله بهویژه در مواردی اهمیت دارد که یک فعالیت اقتصادی واحد در قالب چند پرونده یا شرکت مختلف انجام میشود و از این طریق تلاش میشود درآمد واقعی در سطح پایینتری قرار گیرد.
با شناسایی مالکیت و ذینفع واقعی، سازمان مالیاتی میتواند تصویر دقیقتری از مجموع فعالیت اقتصادی افراد و شرکتها به دست آورد.
اصناف پردرآمد زیر ذرهبین مالیاتی
پزشکان، طلافروشان و برخی دیگر از صاحبان مشاغل پردرآمد از جمله بخشهایی هستند که شفافیت گردش مالی آنها اهمیت زیادی دارد.
استفاده از حسابهای بانکی افراد دیگر برای دریافت وجه یا انجام تراکنشهای خارج از مسیرهای ثبتشده، میتواند شناسایی درآمد واقعی را دشوار کند.
اتصال پایانههای فروشگاهی به پرونده مالیاتی، جلوگیری از استفاده غیرمرتبط از حسابهای بانکی و شناسایی الگوهای غیرعادی تراکنشها میتواند بخشی از این شکاف را کاهش دهد.
مالیات چگونه تابآوری اقتصاد را افزایش میدهد؟
درآمد مالیاتی نسبت به درآمد نفتی، وابستگی کمتری به عوامل خارجی دارد. هرچه سهم درآمدهای پایدار در بودجه افزایش پیدا کند، دولت در برابر کاهش درآمدهای نفتی، تحریمها و نوسانات بازار جهانی آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
از سوی دیگر، کاهش کسری بودجه و وابستگی کمتر به منابع پولی میتواند به کنترل فشارهای تورمی کمک کند. البته افزایش مالیات بهتنهایی تضمینکننده کاهش تورم نیست و کیفیت هزینهکرد دولت، کنترل مخارج و سیاستهای پولی نیز در این زمینه تعیینکننده هستند.
اصلاح مالیاتی باید با اصلاح هزینههای دولت همراه شود
افزایش درآمد مالیاتی زمانی میتواند به تقویت اقتصاد منجر شود که همزمان با آن، هزینههای غیرضروری دولت کنترل و نحوه تخصیص منابع شفافتر شود.
هدف اصلی نباید صرفاً «مالیات بیشتر» باشد؛ بلکه ایجاد یک نظام مالیاتی عادلانه، هوشمند و گسترده است که در آن فرار مالیاتی کاهش یابد، معافیتهای غیرهدفمند اصلاح شود و بار مالیاتی میان گروههای مختلف اقتصادی عادلانهتر توزیع شود.
در چنین شرایطی، کاهش وابستگی بودجه به نفت میتواند نهتنها منابع مالی دولت را پایدارتر کند، بلکه تابآوری اقتصاد ایران در برابر شوکهای خارجی را نیز افزایش دهد.