به گزارش ایران جیب، سالروز استقلال بحرین بار دیگر پروندهای تاریخی را زنده میکند که یکی از مهمترین چرخشهای سیاست خارجی ایران در دوره پهلوی به شمار میرود؛ بحرین که در سالهای پایانی دهه 1330 در قوانین و ساختار اداری ایران به عنوان «استان چهاردهم» معرفی شده بود، کمتر از 14 سال بعد به کشوری مستقل تبدیل شد و ایران نیز این استقلال را پذیرفت.
بحرین در 15 اوت 1971 استقلال خود از بریتانیا را اعلام کرد. با این حال، تصمیم سیاسی ایران برای کنار گذاشتن ادعای حاکمیت بر این جزایر حدود یک سال و نیم پیش از استقلال رسمی بحرین و پس از ورود سازمان ملل به موضوع اتخاذ شده بود.
بحرین چگونه «استان چهاردهم ایران» شد؟
ایران در نوامبر 1957 با تصویب طرحی در مجلس، بحرین را به عنوان استان چهاردهم کشور اعلام کرد و حتی برای آن دو کرسی نمایندگی در نظر گرفت. این اقدام در شرایطی انجام شد که کنترل عملی بحرین در دست بریتانیا و خاندان آلخلیفه بود و ایران در عمل اداره جزایر را در اختیار نداشت.
این تصمیم بیشتر جنبه تأکید حقوقی و سیاسی بر ادعای تاریخی ایران نسبت به بحرین داشت.
با این حال، در اواخر دهه 1960 شرایط منطقه به سرعت تغییر کرد. بریتانیا اعلام کرد که قصد دارد نیروهای خود را از شرق سوئز خارج کند و در نتیجه، آینده سیاسی شیخنشینهای خلیج فارس به یکی از مسائل مهم منطقه تبدیل شد.
چرخش محمدرضا شاه در دهلینو
یکی از نقاط مهم این تغییر موضع، سخنان محمدرضا پهلوی در دهلینو در سال 1969 بود.
شاه در آن مقطع اعلام کرد که اگر مردم بحرین نخواهند به ایران ملحق شوند، تهران برای تحمیل حاکمیت خود از زور استفاده نخواهد کرد. این موضع، نشانه مهمی از تغییر رویکرد ایران نسبت به مسئله بحرین بود و زمینه را برای ورود سازمان ملل به پرونده فراهم کرد.
در ادامه، ایران در 18 اسفند 1348 رسماً از دبیرکل سازمان ملل خواست با استفاده از «مساعی جمیله» نظر مردم بحرین درباره آینده سیاسی جزیره را بررسی کند.
نظرخواهی سازمان ملل چگونه انجام شد؟
در بهار سال 1970 نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل به بحرین رفت و طی مأموریتی حدود دو هفتهای با گروههای مختلف در این جزیره گفتوگو کرد.
این فرآیند در منابع مختلف با عنوان «نظرخواهی» یا گاهی «رفراندوم» شناخته شده است؛ با این حال، از نظر شکلی یک همهپرسی عمومی و رسمی با رأیگیری سراسری نبود. گزارش نماینده سازمان ملل بر این اساس بود که اکثریت قاطع مردم بحرین خواهان شناسایی هویت خود در قالب یک کشور مستقل و دارای حاکمیت کامل هستند.
بنابراین، توصیف این فرآیند به عنوان «نظرخواهی فرمالیته» یک تعبیر سیاسی و تفسیری است، نه عنوان رسمی سازمان ملل برای آن. در اسناد سازمان ملل، موضوع به عنوان بررسی و احراز خواست مردم بحرین مطرح شده بود.
شورای امنیت استقلال بحرین را تأیید کرد
پس از ارائه گزارش نماینده ویژه دبیرکل، شورای امنیت سازمان ملل در 11 مه 1970 قطعنامه 278 را به اتفاق آرا تصویب کرد.
شورای امنیت در این قطعنامه نتیجه گزارش سازمان ملل را تأیید کرد؛ گزارشی که میگفت اکثریت قاطع مردم بحرین خواهان تشکیل یک کشور مستقل و دارای حاکمیت هستند.
مجلس ایران چه تصمیمی گرفت؟
پس از تصمیم شورای امنیت، دولت ایران نتیجه این روند را به مجلس ارائه کرد. مجلس شورای ملی در 24 اردیبهشت 1349 گزارش دولت را با 187 رأی موافق و 4 رأی مخالف تصویب کرد و مجلس سنا نیز چند روز بعد آن را تأیید کرد. به این ترتیب، ایران عملاً ادعای خود درباره حاکمیت بر بحرین را کنار گذاشت.
این بخش از ماجرا یکی از مهمترین نقاط تاریخی پرونده بحرین است؛ زیرا جدایی بحرین صرفاً نتیجه اعلام استقلال در سال 1971 نبود، بلکه تصمیم سیاسی ایران برای پذیرش نتیجه فرآیند سازمان ملل از سال 1970، مسیر حقوقی و سیاسی استقلال را هموار کرد.
بحرین چه زمانی مستقل شد؟
بحرین در 15 اوت 1971 استقلال خود از بریتانیا را اعلام کرد و با امضای توافق جدید دوستی با لندن، روابط و ترتیبات پیشین پایان یافت.
برخی منابع تاریخ اعلام استقلال را 14 اوت 1971 نیز ثبت کردهاند و در منابع تاریخی ایرانی نیز اختلاف یکروزه در ثبت تاریخ دیده میشود؛ اما منابع متعدد بینالمللی و اسناد تاریخی، 15 اوت 1971 را تاریخ اعلام استقلال بحرین از بریتانیا ثبت کردهاند.
ایران؛ نخستین کشور در شناسایی بحرین
پس از اعلام استقلال، ایران از نخستین کشورهایی بود که استقلال بحرین را به رسمیت شناخت و منابع تاریخی از تهران به عنوان نخستین کشورِ شناساییکننده یا نخستین کشور در تبریک استقلال بحرین یاد کردهاند. روابط دیپلماتیک دو کشور نیز در ادامه برقرار شد.
این اتفاق در حالی رخ داد که تنها حدود 14 سال قبل، مجلس ایران بحرین را استان چهاردهم اعلام کرده بود.
چرا ایران از ادعای بحرین عقبنشینی کرد؟
تغییر موضع تهران را نمیتوان تنها با یک عامل توضیح داد. خروج تدریجی بریتانیا از خلیج فارس، نگرانی از خلأ قدرت در منطقه، تلاش ایران برای تنظیم روابط خود با کشورهای عربی و غرب، و مسئله امنیت خلیج فارس در تصمیمگیری تهران نقش داشتند.
در واقع، سیاست ایران در آستانه خروج بریتانیا از منطقه با یک واقعیت جدید روبهرو بود: ادامه ادعای حاکمیت بر بحرین میتوانست روابط تهران با کشورهای عرب منطقه و همچنین ترتیبات امنیتی آینده خلیج فارس را پیچیدهتر کند.
از این منظر، پذیرش نظر سازمان ملل از سوی شاه را میتوان بخشی از یک چرخش بزرگتر در سیاست منطقهای ایران دانست.
یک تصمیم تاریخی که هنوز محل بحث است
ماجرای بحرین همچنان یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات تاریخ معاصر ایران است. منتقدان حکومت پهلوی، پذیرش استقلال بحرین را به معنای واگذاری بخشی از سرزمین ایران میدانند؛ در مقابل، طرفداران آن تصمیم معتقدند تهران با پذیرش نتیجه نظرخواهی سازمان ملل، از ورود به یک مناقشه پرهزینه جلوگیری کرد و تلاش داشت مسئله را از مسیر بینالمللی حلوفصل کند.
آنچه از نظر تاریخی محل تردید چندانی ندارد این است که ایران در سال 1970 ادعای خود نسبت به بحرین را کنار گذاشت، مجلس ایران این تصمیم را تصویب کرد و بحرین در اوت 1971 استقلال خود از بریتانیا را اعلام کرد.
از «استان چهاردهم» تا کشور مستقل
فاصله زمانی میان دو نقطه تاریخی بسیار قابل توجه است: 1957؛ زمانی که مجلس ایران بحرین را استان چهاردهم اعلام کرد، و 1971؛ زمانی که بحرین استقلال خود را اعلام کرد و ایران آن را به رسمیت شناخت.
به همین دلیل، پرونده بحرین همچنان نمونهای مهم از تغییر جهت سیاست خارجی ایران در قرن بیستم محسوب میشود؛ پروندهای که در آن ادعای حاکمیت تاریخی جای خود را به پذیرش اصل تعیین سرنوشت و استقلال بحرین داد.