تحولات تازه در سازوکار فروش نفت ایران، پرسشهای مهمی را در فضای اقتصادی کشور مطرح کرده است: آیا ایران در حال عبور از مدل قدیمی صادرات نفت است؟ نشریه تخصصی دریانوردی «لویدز لیست» مدعی شده که تهران دیگر وابسته به شبکه واسطهها که سالها برای فروش نفت تحریمی به آن ها تکیه داشت، نیست و شرکت ملی نفت ایران دوباره مستقیماً کنترل فروش را در دست گرفته است. همزمان، اظهارات یک کارشناس تحریمها حکایت از آن دارد که مسیر ارزیِ فروش نفت نیز دچار دگرگونی شده و اتصال آن به درهم امارات ـ یکی از پرریسکترین نقاط تحت فشار آمریکا ـ قطع شده است. کنار هم گذاشتن این دو خبر، تصویری تازه از آنچه در لایههای زیرین صادرات نفت ایران میگذرد به دست میدهد؛ تصویری که شاید بتوان آن را «تغییر ژنتیک صادرات نفت» نامید.
بازگشت شرکت ملی نفت ایران: پایان عصر واسطهها
طبق گزارش «لویدز لیست»، ایران صادرات نفت خود را بار دیگر تحت کنترل مستقیم شرکت ملی نفت قرار داده است. این یعنی مسیر فروش که سالها بهوسیله شبکهای از واسطههای متعدد مدیریت میشد، اکنون دوباره از یک نقطه مرکزی عبور میکند.
به گفته این نشریه، مشتریان باید از طریق کانالهای خود با شرکت ملی نفت در تماس باشند؛ هرچند برای بازطراحی کانالهای پرداخت جدید و امن، زمان لازم خواهد بود.
این تغییر دقیقاً در مقطعی اتفاق میافتد که معافیت آمریکا درباره نفت ایران در ۱۹ آوریل (یک شنبه ۳۰ خرداد) خاتمه مییابد و بازارهای جهانی در میانه تنشهای تازه در منطقه، در تلاش برای مدیریت ریسکهای عرضه هستند. از سوی دیگر، مدیریت هوشمند تردد در تنگه هرمز پس از حمله اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی، بار دیگر توجه خریداران آسیایی را به نفت ایران جلب کرده است.
هند پس از ۷ سال دوباره خریدار شد؛ چین بدون تخفیف میخرد
طبق این گزارش، در هفتههای اخیر، نشانههایی از بازگشت قدرت چانهزنی نفت ایران نیز دیده شده است. هند پس از ۷ سال، نخستین محمولههای خود را از ایران دریافت کرده و حتی یک نفتکش ایرانی، محموله خریداریشده شرکت ریلاینس را مستقیماً در پالایشگاه سیکا تخلیه کرده است. این بازگشت، درحالیکه آمریکا اعلام کرده دهلینو نباید نفت ایران را بخرد، معنایی فراتر از یک خرید ساده دارد: بازارها به نفت ایران نیاز دارند.
درباره چین نیز گزارش رویترز قابلتوجه است؛ این کشور نفت ایران را بدون تخفیف و حتی ۱.۵ تا ۲ دلار بالاتر از قیمت نفت برنت خریداری کرده است.
در همین دوره، قیمت نفت سنگین ایران در ماه مارس به ۱۰۳.۶۹ دلار رسید؛ دومین نفت گران اوپک و حدود ۲۱ دلار بالاتر از برنت. این ارقام نشان میدهد که ایران، با وجود تحریمها، در شرایطی خاص از بازار جهانی قرار گرفته است.
تغییر دومینویی در پشتصحنه: قطع وابستگی به درهم
اما بخش مهمتر ماجرا شاید در جایی باشد که کمتر دیده شده است: تغییر در مسیر ارزی صادرات نفت ایران.
مجید شاکری، کارشناس تحریمها میگوید فروش نفت ایران دیگر هیچ اتصالی به درهم امارات و هیچ زیرساخت قابل تحریم آمریکا ندارد. او در جایی دیگر تأکید میکند آنچه اخیراً در بازار ارز رخ داد، ناشی از اشتباهات فنی در فروش نفت بوده؛ نه فشار خارجی.
این اظهارات وی ناظر به فرایند قبلی چرخه ارزهای صادرات نفت است. در مدل قبلی، یوآن حاصل از صادرات نفت به درهم تبدیل و سپس از طریق دلار برای واردات کالاهای اساسی استفاده میشد. این فرایند چندمرحلهای، هم پرریسک بود و هم تحت نظارت سیستم مالی مرتبط با تحریمها.
اکنون اما مسیر تغییر کرده:
فروش رسمیتر
استفاده از سازوکارهای پرداخت دوجانبه
حرکت به سمت صفر کردن مازاد تجاری با کشور مقصد، شبیه الگوی روسیه و چین.
این یعنی نقشه ارزی ایران، در حال تطبیق بهتر با نقشه تجاری کشور است و یکی از حساسترین گلوگاهها یعنی درهم امارات، از چرخه خارج شده است.
دو خبر، یک پیام
زمانی که این دو تحول ـ بازگشت کنترل فروش به دولت و تغییر مسیرهای ارزی ـ کنار هم قرار میگیرند، تصویری روشن ظاهر میشود:
ایران نهفقط در حال اصلاح شیوه فروش نفت، بلکه در حال بازطراحی کل معماری صادرات نفت است؛ از مرحله مذاکره و قرارداد تا مرحله وصول پول.
این تغییر، از نگاه تحلیل گران، بهنوعی «یکپارچهسازی اقتصادی» است که میتواند هم ریسک تحریمپذیری را کاهش دهد و هم پیشبینیپذیری درآمدهای نفتی را بالا ببرد.
نشانه های یک جهش ژنتیک
بازگشت فروش نفت به ساختار رسمی، افزایش تقاضای بازارهای بزرگ آسیایی، جهش قیمت نفت سنگین ایران و قطعی شدن عدماتصال به مسیرهای ارزی تحت فشار آمریکا، همگی نشانههایی از یک گذار استراتژیک است. گذار از «صادرات غیرمتمرکز و پرریسک» به سمت «صادرات متمرکز، رسمی و با مسیرهای پرداخت امن».
اگر این مسیر با دقت ادامه یابد، میتواند نهتنها ثبات بیشتری به اقتصاد ایران بدهد، بلکه جایگاه ایران را در بازار جهانی انرژی نیز تقویت کند. این بار شاید صحبت از یک اصلاح تاکتیکی نباشد، بلکه تغییراتی که می توان آن را «تغییر ژنتیک صادرات نفت ایران» توصیف کرد. / خراسان