تازه‌ترین پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، اقتصاد پنج کشور عربی حاشیه خلیج فارس را در مسیر رکودی کم‌سابقه قرار داده است؛ به‌طوری‌که اقتصاد برخی از این کشورها ممکن است بیش از ۱۵ درصد کوچک شود.
به گزارش ایران جیب، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، برخلاف انتظار برای محدود ماندن پیامدهای اقتصادی آن، به بحرانی گسترده برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تبدیل شده است. اختلال در مسیرهای صادرات انرژی، افزایش هزینه حمل‌ونقل، کاهش گردشگری و فشار بر بازارهای مالی، اقتصادهایی را که طی سال‌های گذشته میلیاردها دلار برای توسعه زیرساخت‌ها و جذب سرمایه خارجی هزینه کرده‌اند، با چالش‌های جدی مواجه ساخته است.
بر اساس گزارشی که بی‌بی‌سی با استناد به پیش‌بینی‌های صندوق بین‌المللی پول منتشر کرده، پنج کشور از شش عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال ۲۰۲۶ با رشد اقتصادی منفی روبه‌رو خواهند شد و تنها عمان از این روند مستثنا خواهد بود.
سقوط کم‌سابقه اقتصاد کشورهای عربی
برآوردهای صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد کویت، قطر و بحرین بیشترین آسیب اقتصادی را متحمل خواهند شد.
| کشور | پیش‌بینی رشد اقتصادی 2026 |
| کویت | 16.7- درصد |
| قطر | 15.6- درصد |
| بحرین | 11.3- درصد |
| امارات | 3.9- درصد |
| عربستان سعودی | 3.3- درصد |
| عمان | 4.1+ درصد |
این ارقام نشان می‌دهد سه کشور عربی منطقه ممکن است در یک سال بیش از ۱۰ درصد از حجم اقتصاد خود را از دست بدهند؛ اتفاقی که در داده‌های اقتصادی نیم‌قرن اخیر این کشورها سابقه نداشته است.
اقتصادهای عربی خلیج فارس پیش‌تر در دهه ۱۹۸۰ و دوران همه‌گیری کرونا رکودهای گسترده‌ای را تجربه کرده بودند، اما پیش‌بینی‌های کنونی از احتمال وقوع بحرانی شدیدتر در برخی کشورها حکایت دارد.
تنگه هرمز؛ اهمیت راهبردی ایران برای اقتصاد منطقه
یکی از مهم‌ترین واقعیت‌هایی که تحولات اخیر آشکار کرده، نقش تعیین‌کننده جغرافیای ایران و تنگه هرمز در اقتصاد انرژی جهان است.
کشورهای عربی خلیج فارس با وجود سرمایه‌گذاری‌های گسترده در زیرساخت‌های نفتی و تجاری، همچنان برای صادرات بخش مهمی از انرژی و واردات کالا به امنیت و تداوم فعالیت مسیرهای دریایی منطقه وابسته هستند.
اختلال در کشتیرانی تنگه هرمز باعث شده صادرات نفت و گاز برخی کشورهای منطقه کاهش یابد و هزینه انتقال کالا به‌شدت افزایش پیدا کند.
آزاد زنگنه، از کارشناسان مؤسسه آکسفورد اکونومیکس، کاهش صادرات انرژی در نتیجه اختلال در تردد کشتی‌ها را مهم‌ترین عامل رکود اقتصادی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس معرفی کرده است.
این تحولات نشان می‌دهد جایگاه راهبردی ایران در معادلات انرژی و تجارت منطقه را نمی‌توان نادیده گرفت و هرگونه بحران نظامی در پیرامون این کشور، پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران خواهد داشت.
میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری، اما همچنان وابسته به مسیرهای دریایی
عربستان سعودی و امارات طی سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند با ایجاد خطوط لوله جایگزین، وابستگی خود به تنگه هرمز را کاهش دهند.
عربستان از خط لوله شرق به غرب برای انتقال نفت به دریای سرخ استفاده می‌کند و امارات نیز مسیر انتقال نفت به بندر فجیره را توسعه داده است.
با این حال، اختلال در برخی مسیرهای جایگزین و افزایش مخاطرات امنیتی نشان داده است که این زیرساخت‌ها نیز نمی‌توانند به‌طور کامل آسیب‌پذیری صادرات انرژی را از بین ببرند.
در مقابل، عمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن بنادر اصلی آن در خارج از تنگه هرمز، توانسته شرایط اقتصادی متفاوتی را تجربه کند.
صنعت گردشگری و هواپیمایی امارات زیر فشار جنگ
پیامدهای اقتصادی جنگ تنها به صادرات نفت محدود نشده و بخش‌های گردشگری، حمل‌ونقل هوایی و تجارت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
بر اساس آمارهای منتشرشده، شمار مسافران فرودگاه بین‌المللی دوبی در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ حدود ۳۱.۳ درصد کاهش یافته و از ۴۶ میلیون نفر در مدت مشابه سال گذشته به ۳۱.۵ میلیون نفر رسیده است.
همچنین انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی پیش‌بینی کرده شرکت‌های هواپیمایی خاورمیانه در سال جاری میلادی با زیان خالص ۴.۳ میلیارد دلاری مواجه شوند؛ در حالی که این صنعت در سال گذشته ۷.۲ میلیارد دلار سود ثبت کرده بود.
این آمار نشان می‌دهد حتی اقتصادهایی مانند امارات که بخش مهمی از درآمد خود را از گردشگری، خدمات و حمل‌ونقل بین‌المللی به دست می‌آورند، در برابر تحولات امنیتی منطقه آسیب‌پذیر هستند.
هزینه حمل‌ونقل در خلیج فارس تا پنج برابر افزایش یافت
یکی دیگر از پیامدهای جنگ، جهش هزینه تجارت دریایی کشورهای عربی است.
بر اساس اعلام انجمن ملی حمل‌ونقل و لجستیک امارات، هزینه جابه‌جایی برخی محموله‌ها به مقصد خلیج فارس به دلیل افزایش ریسک جنگ، تغییر مسیر کشتی‌ها و هزینه‌های اضافی به سه تا پنج برابر سطح پیشین رسیده است.
هم‌زمان، بخشی از تجارت دریایی به بنادر جایگزین منتقل شده و کشورهایی مانند قطر، کویت و بحرین برای تأمین کالاهای وارداتی ناچار به استفاده بیشتر از مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تر شده‌اند.
این وضعیت می‌تواند علاوه بر افزایش هزینه فعالیت شرکت‌ها، فشار تورمی بیشتری بر اقتصاد کشورهای منطقه وارد کند.
بازارهای مالی کشورهای عربی نیز آسیب دیدند
بازارهای سهام کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس نیز از پیامدهای جنگ مصون نمانده‌اند.
بر اساس بررسی مؤسسه MSCI، در سه هفته نخست جنگ، شاخص بخش املاک و مستغلات این کشورها حدود ۲۲ درصد کاهش یافت.
در همین مدت، شاخص فناوری اطلاعات ۱۲ درصد و شاخص صنایع نزدیک به ۱۰ درصد افت کرد.
تا پایان سپتامبر نیز پنج بازار اصلی سهام منطقه شامل عربستان، قطر، بحرین، کویت و دوبی همچنان پایین‌تر از سطح ابتدای سال قرار داشتند.
بازنگری در پروژه‌های بزرگ عربستان و امارات
افزایش هزینه‌های امنیتی و کاهش درآمدهای اقتصادی ممکن است دولت‌های عربی را به بازنگری در برخی پروژه‌های توسعه‌ای و سرمایه‌گذاری خارجی وادار کند.
کارشناسان معتقدند کشورهای منطقه احتمالاً ناچار خواهند شد منابع بیشتری را به حفاظت از زیرساخت‌ها، تقویت دفاع هوایی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی اختصاص دهند.
این تغییر اولویت می‌تواند بر سرعت اجرای پروژه‌های بزرگ عمرانی، گردشگری و سرمایه‌گذاری‌های خارجی تأثیر بگذارد.
در واقع، تحولات اخیر نشان داده است که توسعه اقتصادی بدون ثبات منطقه‌ای و امنیت مسیرهای تجارت، با محدودیت‌های جدی مواجه می‌شود.
بازگشت اقتصاد کشورهای عربی به شرایط عادی آسان نخواهد بود
صندوق بین‌المللی پول برای سال ۲۰۲۷ بازگشت اقتصادهای خلیج فارس به مسیر رشد را پیش‌بینی کرده است، اما این سناریو به عادی شدن تدریجی کشتیرانی و صادرات انرژی وابسته خواهد بود.
برخی کارشناسان هشدار می‌دهند حتی با کاهش درگیری‌ها، بازسازی اعتماد سرمایه‌گذاران، بازگشت شرکت‌های بین‌المللی و احیای صنعت گردشگری ممکن است زمان زیادی نیاز داشته باشد.
همچنین افزایش هزینه بیمه، تغییر مسیرهای تجاری و نگرانی شرکت‌ها از تکرار بحران‌های امنیتی می‌تواند آثار اقتصادی جنگ را برای مدت طولانی حفظ کند.
تحلیل ایران جیب؛ اهمیت ایران در معادلات اقتصادی خلیج فارس
تحولات ماه‌های اخیر بار دیگر اهمیت موقعیت جغرافیایی و راهبردی ایران در منطقه را برجسته کرده است.
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس با وجود برخورداری از منابع مالی گسترده و زیرساخت‌های پیشرفته، همچنان به مسیرهای تجاری و انرژی منطقه وابستگی عمیقی دارند.
در چنین شرایطی، گسترش جنگ علیه ایران نه‌تنها پیامدهای اقتصادی مستقیمی برای کشورهای درگیر به همراه داشته، بلکه هزینه‌های سنگینی را نیز به اقتصاد همسایگان عرب تحمیل کرده است.
واقعیت آن است که امنیت اقتصادی خلیج فارس با امنیت و ثبات ایران پیوند خورده و نمی‌توان آینده تجارت، صادرات انرژی و سرمایه‌گذاری در این منطقه را مستقل از جایگاه ایران تعریف کرد.
البته این بحران برای اقتصاد ایران نیز هزینه‌هایی به همراه داشته است؛ با این حال، گستردگی آسیب‌های اقتصادی در کشورهای عربی نشان می‌دهد پیامدهای جنگ به یک کشور محدود نمی‌ماند.
در نهایت، پیش‌بینی رکود تاریخی در پنج اقتصاد عربی منطقه بیانگر آن است که ادامه تنش‌های نظامی می‌تواند برنامه‌های توسعه‌ای چند دهه‌ای کشورهای خلیج فارس را با چالش مواجه کند و ضرورت حرکت به سمت ثبات و ترتیبات امنیتی پایدار منطقه‌ای را بیش از گذشته آشکار سازد.