افزایش دوباره قیمت جهانی نفت به 114 دلار، توجه‌ها را به زیرساخت‌های عظیم انرژی در کشورهای حاشیه خلیج فارس جلب کرده است؛ تأسیساتی که از میدان‌های نفتی و پالایشگاه‌ها تا خطوط لوله و پایانه‌های صادراتی را شامل می‌شوند و هرگونه اختلال در فعالیت آن‌ها می‌تواند بازار جهانی انرژی را با شوک تازه‌ای مواجه کند.
به گزارش ایران جیب، بازار جهانی نفت در حالی بار دیگر شاهد افزایش قیمت‌هاست که تنش‌های منطقه‌ای، ادامه درگیری میان یمن و عربستان و محدودیت‌های تردد در تنگه هرمز، نگرانی‌ها درباره امنیت عرضه انرژی را افزایش داده است.
در جریان جنگ ایران و آمریکا، قیمت نفت تا محدوده 113 دلار در هر بشکه افزایش یافت و گزارش‌هایی از آسیب دیدن حدود 40 تأسیسات نفتی در منطقه منتشر شد. در همان مقطع، فاتح بیرول، مدیر اجرایی آژانس بین‌المللی انرژی، درباره ابعاد تهدید علیه امنیت انرژی جهان هشدار داده بود.
پس از برقراری آتش‌بس، تلاش‌هایی برای مهار قیمت نفت و کاهش نگرانی بازارها صورت گرفت و قیمت هر بشکه نفت در برخی روزها حتی به کمتر از 90 دلار رسید.
با این حال، بازگشت قیمت نفت به محدوده 113 دلار در شرایطی که جنگ مستقیم میان ایران و آمریکا جریان ندارد، نشان می‌دهد بازار جهانی انرژی همچنان به تحولات خلیج فارس و مسیرهای انتقال نفت و گاز وابستگی شدیدی دارد.
در این میان، زیرساخت‌های نفتی و گازی پنج کشور عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و بحرین از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. این کشورها میزبان مجموعه‌ای از بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی، مراکز فرآورش، خطوط انتقال، پالایشگاه‌ها و پایانه‌های صادرات انرژی جهان هستند.
زیرساخت‌های نفتی امارات؛ مسیر جایگزین تنگه هرمز
امارات متحده عربی یکی از تولیدکنندگان مهم نفت در منطقه خلیج فارس است که بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید و صادرات خود را در ابوظبی متمرکز کرده است.
این کشور برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه خطوط انتقال و پایانه‌های صادراتی در سواحل دریای عمان انجام داده است.
پایانه نفتی فجیره
پایانه نفتی فجیره در ساحل دریای عمان و خارج از تنگه هرمز قرار دارد و یکی از مهم‌ترین مراکز ذخیره‌سازی، صادرات و سوخت‌رسانی دریایی منطقه محسوب می‌شود.
این پایانه از طریق خط لوله حبشان به میدان‌های نفتی ابوظبی متصل است و به امارات اجازه می‌دهد بخشی از نفت خام تولیدی خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بازارهای جهانی صادر کند.
فجیره همچنین به دلیل برخورداری از ظرفیت بالای ذخیره‌سازی و امکانات گسترده سوخت‌رسانی به کشتی‌ها، جایگاه مهمی در تجارت دریایی انرژی دارد.
خط لوله حبشان به فجیره
خط لوله حبشان به فجیره که با نام خط لوله نفت خام ابوظبی یا ADCOP شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین پروژه‌های راهبردی انرژی امارات است.
طول این خط لوله حدود 360 تا 406 کیلومتر اعلام شده و در سال 2012 به بهره‌برداری رسیده است.
ظرفیت انتقال این خط لوله حدود 1.5 تا 1.8 میلیون بشکه نفت خام در روز برآورد می‌شود و هدف اصلی آن ایجاد مسیر صادراتی جایگزین برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز است.
برنامه‌هایی نیز برای افزایش ظرفیت انتقال نفت از این مسیر تا سال 2027 مطرح شده است.
میدان‌های نفتی ابوظبی
میدان‌های نفتی ابوظبی، به‌ویژه مجموعه میدان‌ها و تأسیسات مرتبط با منطقه حبشان، بخش مهمی از ظرفیت تولید نفت امارات را تشکیل می‌دهند.
نفت تولیدی این میدان‌ها پس از فرآورش از طریق شبکه خطوط لوله به مراکز صادراتی منتقل می‌شود.
توسعه ظرفیت تولید و انتقال نفت از این میدان‌ها، یکی از محورهای اصلی برنامه‌های بلندمدت امارات برای افزایش سهم خود در بازار جهانی انرژی است.
عربستان؛ بزرگ‌ترین شبکه تولید و صادرات نفت منطقه
عربستان سعودی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت خام جهان، دارای شبکه گسترده‌ای از میدان‌های نفتی، تأسیسات فرآورش، پالایشگاه‌ها، خطوط لوله و پایانه‌های صادراتی است.
این کشور علاوه بر صادرات نفت از سواحل خلیج فارس، مسیر انتقال نفت به دریای سرخ را نیز توسعه داده تا در شرایط اختلال در تنگه هرمز، بخشی از صادرات خود را حفظ کند.
تأسیسات نفتی ابقیق
تأسیسات ابقیق در شرق عربستان سعودی یکی از مهم‌ترین مراکز فرآورش نفت خام جهان به شمار می‌رود.
در این مجموعه، نفت خام تولیدشده از میدان‌های مختلف برای انتقال و صادرات آماده‌سازی می‌شود.
ابقیق همچنین از مراکز مهم اتصال شبکه تولید نفت عربستان به خطوط انتقال و پایانه‌های صادراتی این کشور است.
تمرکز بالای ظرفیت فرآورش نفت در این منطقه موجب شده عملکرد مستمر این تأسیسات برای صنعت نفت عربستان و بازار جهانی انرژی اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.
خط لوله شرق به غرب عربستان
خط لوله شرق به غرب عربستان که با نام پترولاین شناخته می‌شود، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت خام در خاورمیانه است.
این خط لوله با طول تقریبی 1200 کیلومتر، نفت خام را از مناطق تولیدی شرق عربستان به سواحل دریای سرخ منتقل می‌کند.
ظرفیت انتقال این شبکه در حدود 5 تا 7 میلیون بشکه در روز گزارش شده است.
اهمیت اصلی پترولاین در آن است که امکان صادرات بخشی از نفت عربستان از مسیر دریای سرخ و بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌کند.
با این حال، استفاده از این مسیر نیز به ظرفیت خطوط انتقال، امکانات ذخیره‌سازی و توان بارگیری پایانه‌های صادراتی وابسته است.
پایانه نفتی ینبع
پایانه نفتی ینبع در ساحل دریای سرخ یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات نفت عربستان به بازارهای جهانی است.
این پایانه از طریق شبکه پترولاین به مناطق تولید نفت در شرق عربستان متصل می‌شود.
ظرفیت بارگیری نفت خام در این مجموعه حدود 4.5 میلیون بشکه در روز گزارش شده است.
ینبع به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، یکی از مسیرهای جایگزین صادرات نفت عربستان در شرایط محدودیت کشتیرانی در خلیج فارس محسوب می‌شود.
پایانه نفتی راس تنوره
راس تنوره در سواحل خلیج فارس یکی از بزرگ‌ترین مراکز بارگیری و صادرات نفت خام در جهان است.
این مجموعه علاوه بر تأسیسات ساحلی، دارای زیرساخت‌های بارگیری فراساحلی است و بخش مهمی از نفت صادراتی عربستان از طریق آن به بازارهای جهانی منتقل می‌شود.
ظرفیت صادراتی این مجموعه در حدود 6 میلیون بشکه نفت خام در روز گزارش شده است.
راس تنوره همچنین میزبان یکی از پالایشگاه‌های مهم عربستان است و در زنجیره تولید، پالایش و صادرات نفت این کشور نقش گسترده‌ای دارد.
کویت؛ وابستگی بالا به صادرات دریایی نفت
کویت از تولیدکنندگان مهم نفت خام در منطقه است که بخش عمده درآمدهای صادراتی آن به صنعت نفت وابسته است.
این کشور برخلاف عربستان و امارات، مسیر خط لوله صادراتی فعال و مستقلی برای دور زدن تنگه هرمز در اختیار ندارد.
پایانه نفتی مینا الاحمدی
مینا الاحمدی یکی از مهم‌ترین مراکز صادرات نفت خام و فرآورده‌های نفتی کویت است.
این مجموعه با برخورداری از زیرساخت‌های بارگیری دریایی، نقش اصلی را در انتقال نفت کویت به بازارهای جهانی ایفا می‌کند.
صادرات نفت کویت به دلیل موقعیت جغرافیایی این کشور به مسیرهای دریایی خلیج فارس و تنگه هرمز وابستگی بالایی دارد.
از این رو، هرگونه اختلال گسترده در کشتیرانی منطقه می‌تواند بر هزینه حمل‌ونقل و روند صادرات نفت کویت تأثیر بگذارد.
بحرین؛ نقش مهم پالایشگاه‌ها و صادرات فرآورده‌های نفتی
بحرین در مقایسه با عربستان، امارات و کویت تولیدکننده کوچک‌تری در بازار نفت محسوب می‌شود، اما صنعت پالایش و صادرات فرآورده‌های نفتی در اقتصاد این کشور اهمیت زیادی دارد.
پایانه نفتی ستره
پایانه ستره یکی از مراکز مهم صادرات فرآورده‌های نفتی بحرین است و با مجموعه پالایشی BAPCO ارتباط دارد.
این مجموعه بخش قابل توجهی از فعالیت‌های پالایش و صادرات محصولات نفتی بحرین را پشتیبانی می‌کند.
موقعیت جغرافیایی بحرین در خلیج فارس موجب شده تجارت دریایی فرآورده‌های نفتی این کشور به شرایط امنیتی و عملیاتی مسیرهای کشتیرانی منطقه وابسته باشد.
بحرین نیز فاقد مسیر صادراتی مستقل و گسترده‌ای برای دور زدن تنگه هرمز است.
قطر؛ قطب بزرگ صادرات گاز طبیعی مایع جهان
قطر یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع در جهان است و بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز کشورهای آسیایی و اروپایی از طریق محموله‌های LNG این کشور تأمین می‌شود.
علاوه بر گاز طبیعی مایع، قطر در صادرات نفت خام، میعانات گازی، گاز مایع و محصولات پتروشیمی نیز نقش مهمی دارد.
پایانه مسعید
بندر مسعید که با نام ام‌سعید نیز شناخته می‌شود، در حدود 40 کیلومتری جنوب دوحه قرار دارد.
این بندر از قدیمی‌ترین مراکز صادرات انرژی قطر است و فعالیت صادرات نفت خام از آن به سال 1949 بازمی‌گردد.
مسعید با برخورداری از حدود 30 اسکله و مجموعه‌ای از تأسیسات صنعتی، علاوه بر نفت خام و گاز مایع، در تجارت محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های پالایشی نقش دارد.
پایانه نفتی جزیره حلول
جزیره حلول یکی از مراکز مهم صادرات نفت خام تولیدشده از میدان‌های فراساحلی قطر است.
نفت استخراج‌شده از این میدان‌ها پس از انتقال به تأسیسات مرتبط، برای صادرات دریایی آماده می‌شود.
ظرفیت بارگیری این مجموعه بیش از 100 هزار بشکه در ساعت گزارش شده و از زیرساخت‌های مهم تجارت نفت دریایی قطر به شمار می‌رود.
پایانه راس لفان
راس لفان در شمال شرقی قطر یکی از بزرگ‌ترین مراکز فرآورش و صادرات گاز طبیعی مایع در جهان است.
این مجموعه در فاصله حدود 67 کیلومتری میدان عظیم گازی الشمال قرار دارد و بخش اصلی زیرساخت‌های صادرات LNG قطر در آن متمرکز شده است.
بندر راس لفان در سال 1996 تأسیس شد و با مساحتی بیش از 56 کیلومتر مربع، از بزرگ‌ترین مجموعه‌های بندری و صنعتی مرتبط با انرژی در جهان محسوب می‌شود.
این مجموعه دارای اسکله‌های تخصصی برای صادرات LNG، فرآورده‌های مایع، گوگرد و سایر محصولات صنعتی است.
ظرفیت اسمی تولید LNG قطر در ساختار پیشین صنعت گاز این کشور حدود 77.5 میلیون تن در سال بوده و برنامه‌های توسعه میدان الشمال با هدف افزایش قابل توجه این ظرفیت دنبال شده است.
صادرات گاز طبیعی مایع قطر به‌ویژه برای بازارهای آسیایی و اروپایی اهمیت زیادی دارد و هرگونه اختلال در زنجیره تولید یا حمل‌ونقل آن می‌تواند بازار جهانی گاز را تحت تأثیر قرار دهد.
جدول مهم‌ترین زیرساخت‌های انرژی کشورهای خلیج فارس
| کشور | زیرساخت | نقش اقتصادی |
| امارات | پایانه فجیره | صادرات و ذخیره‌سازی نفت |
| امارات | خط لوله حبشان به فجیره | مسیر جایگزین تنگه هرمز |
| امارات | میدان‌های نفتی ابوظبی | تولید و تأمین نفت خام |
| عربستان | تأسیسات ابقیق | فرآورش نفت خام |
| عربستان | خط لوله شرق به غرب | انتقال نفت به دریای سرخ |
| عربستان | پایانه ینبع | صادرات نفت از دریای سرخ |
| عربستان | پایانه راس تنوره | صادرات دریایی نفت خام |
| کویت | پایانه مینا الاحمدی | صادرات نفت و فرآورده |
| بحرین | پایانه ستره | صادرات فرآورده‌های نفتی |
| قطر | بندر مسعید | صادرات نفت و محصولات انرژی |
| قطر | جزیره حلول | صادرات نفت خام فراساحلی |
| قطر | راس لفان | فرآورش و صادرات LNG |
چرا قیمت نفت به تحولات خلیج فارس حساس است؟
اهمیت خلیج فارس تنها به حجم ذخایر نفت و گاز این منطقه محدود نمی‌شود، بلکه تمرکز بالای زیرساخت‌های تولید، فرآورش و صادرات انرژی نیز در حساسیت بازار جهانی نقش دارد.
بخش مهمی از نفت خام و گاز طبیعی مایع صادرشده از کشورهای منطقه از مسیرهای دریایی عبور می‌کند و تغییر شرایط امنیتی این مسیرها می‌تواند هزینه بیمه، حمل‌ونقل و زمان تحویل محموله‌ها را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، حتی نگرانی از کاهش عرضه نیز می‌تواند معامله‌گران را به خرید بیشتر نفت ترغیب کند و باعث افزایش قیمت‌ها شود.
از سوی دیگر، خطوط لوله جایگزین در عربستان و امارات اگرچه بخشی از وابستگی به تنگه هرمز را کاهش می‌دهند، اما ظرفیت آن‌ها برای جایگزینی کامل صادرات دریایی منطقه کافی نیست.
بازگشت نفت به بالای 110 دلار چه پیامی دارد؟
بازگشت قیمت نفت به محدوده 113 دلار نشان می‌دهد که نگرانی از امنیت عرضه انرژی در خاورمیانه همچنان یکی از عوامل اصلی تعیین‌کننده قیمت‌هاست.
افزایش قیمت نفت می‌تواند هزینه سوخت، حمل‌ونقل و تولید کالا را در اقتصادهای واردکننده انرژی افزایش دهد و فشارهای تورمی تازه‌ای ایجاد کند.
در مقابل، کشورهای صادرکننده نفت ممکن است از افزایش قیمت هر بشکه درآمد بیشتری کسب کنند، مشروط بر اینکه امکان حفظ حجم صادرات خود را داشته باشند.
در مجموع، تحولات اخیر بار دیگر اهمیت اقتصادی زیرساخت‌های انرژی عربستان، امارات، قطر، کویت و بحرین را آشکار کرده است؛ زیرساخت‌هایی که استمرار فعالیت آن‌ها برای ثبات عرضه نفت و گاز در بازار جهانی ضروری است.
تا زمانی که نگرانی از اختلال در صادرات انرژی خلیج فارس ادامه داشته باشد، بازار جهانی نفت نیز در برابر تحولات منطقه حساس باقی خواهد ماند و احتمال نوسانات شدید قیمت‌ها وجود دارد.