به گزارش ایران جیب، بحران تنگه هرمز در سال 2026 معادلات بازار جهانی نفت را تغییر داده است. در شرایطی که توجه بازار معمولا به میزان تولید و عرضه نفت معطوف میشود، افزایش شدید هزینه حملونقل نشان میدهد که هزینه رساندن نفت به مقصد نیز به یکی از عوامل مهم تعیینکننده قیمت واقعی انرژی تبدیل شده است.
بر اساس تحلیلی که بلومبرگ منتشر کرده، نرخ اجاره نفتکشهای غولپیکر یا VLCC در مسیر خلیجفارس به آسیا طی چند ماه حدود 12 برابر شده و به حدود 1.1 میلیون دلار در روز رسیده است.
همزمان، نرخ حمل نفت در مسیر خلیج مکزیک به آسیا به حدود 338 هزار دلار در روز و در مسیر غرب آفریقا به چین به حدود 486 هزار دلار در روز رسیده است.
هزینه حمل هر بشکه نفت به بیش از 22 دلار رسید
یکی از مهمترین ارقام در شرایط فعلی، افزایش هزینه حمل هر بشکه نفت از منطقه هرمز به آسیاست. این هزینه که سال گذشته حدود 2 دلار به ازای هر بشکه بود، اکنون به بیش از 22 دلار رسیده است.
این افزایش به آن معناست که هزینه حمل دیگر یک هزینه جانبی برای معامله نفت محسوب نمیشود و مستقیما در قیمت تمامشده نفت برای پالایشگران اثر میگذارد.
در چنین شرایطی، پالایشگاهها فقط قیمت نفت در مبدا را مقایسه نمیکنند؛ بلکه هزینه رساندن محموله به مقصد نیز در تصمیم خرید اهمیت پیدا میکند. به همین دلیل، خرید نفت از مناطق نزدیکتر میتواند از نظر اقتصادی جذابتر شود.
چرا تعداد نفتکشها کم نشده اما ظرفیت حمل کاهش یافته است؟
جهان حدود 925 فروند VLCC دارد، اما تعداد نفتکشها بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش ظرفیت واقعی بازار نیست.
اختلال در مسیرهای دریایی باعث شده برخی کشتیها مسیرهای طولانیتری را طی کنند، مدت بیشتری درگیر هر محموله باشند و با ریسکهای بیمهای و عملیاتی بیشتری مواجه شوند. در برخی موارد نیز انتقال کشتی به کشتی یا STS مورد استفاده قرار میگیرد.
در نتیجه، تفاوت مهمی میان ظرفیت اسمی و ظرفیت موثر شکل گرفته است. ممکن است تعداد نفتکشهای موجود تغییر چندانی نکرده باشد، اما افزایش زمان سفر باعث میشود هر کشتی دفعات کمتری در سال قادر به حمل محموله باشد.
دور زدن هرمز هم هزینه دارد
اختلال در هرمز باعث شده خریداران نفت به دنبال مسیرها و منابع جایگزین باشند، اما مسیر جایگزین لزوما ارزانتر نیست.
برای نمونه، انتقال نفت آمریکا به آسیا نسبت به خرید نفت از خاورمیانه میتواند به سفرهای دریایی طولانیتری نیاز داشته باشد. طولانیتر شدن سفر نیز به معنای خارج ماندن نفتکش از بازار برای مدت بیشتر و در نتیجه کاهش ظرفیت موثر ناوگان است.
به این ترتیب، دور زدن یک گلوگاه میتواند بخشی از ریسک را به افزایش مسافت، زمان سفر و هزینه حمل منتقل کند.
ناوگان سایه و ظرفیت پنهان نفتکشها
بخش قابل توجهی از ناوگان نفتکش جهان در قالب ناوگان موسوم به Shadow Fleet یا ناوگان سایه فعالیت میکند و در تجارت نفت کشورهایی مانند ایران، روسیه و ونزوئلا مورد استفاده قرار میگیرد.
این موضوع باعث ایجاد تفاوت میان ظرفیت فیزیکی نفتکشها و ظرفیت قابل دسترس در بازار رسمی میشود.
به بیان ساده، وجود یک نفتکش در جهان لزوما به معنای آن نیست که همان نفتکش در هر زمان و برای هر محمولهای در دسترس بازار باشد.
نفتکش قدیمی گرانتر از نفتکش نو
یکی دیگر از نشانههای کمبود ظرفیت فوری، اختلاف قیمت نفتکشهای موجود با هزینه ساخت کشتی جدید است.
طبق تحلیل مورد استناد، قیمت یک VLCC دستدوم به حدود 150 میلیون دلار رسیده، در حالی که ساخت یک نفتکش جدید حدود 130 میلیون دلار هزینه دارد.
علت اصلی این اختلاف، زمان تحویل است. نفتکش جدید ممکن است حدود دو سال بعد وارد بازار شود، در حالی که نفتکش موجود بلافاصله قابلیت استفاده دارد.
بنابراین بازار برای دسترسی فوری به ظرفیت حمل نیز قیمت تعیین میکند.
سفارش نفتکشهای جدید؛ واکنش بازار به نرخهای بالا
افزایش نرخ اجاره نفتکشها انگیزه مالکان برای سفارش کشتیهای جدید را افزایش داده است. بر اساس تحلیل بلومبرگ، سفارش VLCCها میتواند به بالاترین سطح سالانه خود در بیش از پنج دهه اخیر نزدیک شود.
با این حال، نفتکشهای جدید عمدتا از سالهای 2028 و 2029 وارد ناوگان خواهند شد.
این مسئله میتواند چرخه معمول بازار کشتیرانی را ایجاد کند؛ یعنی نرخهای بالای امروز باعث سفارش کشتیهای جدید شود، افزایش ظرفیت در سالهای آینده به شکلگیری مازاد عرضه منجر شود و در نهایت نرخ حمل کاهش پیدا کند.
قیمت واقعی نفت فقط قیمت بشکه نیست
بحران هرمز یک مفهوم مهم را بیش از گذشته وارد معادلات بازار انرژی کرده است: قیمت واقعی نفت فقط قیمت خود نفت نیست؛ هزینه رساندن آن به مقصد نیز بخشی از قیمت نهایی است.
در شرایط عادی، هزینه حمل سهم محدودی از ارزش محموله دارد، اما زمانی که هزینه حمل هر بشکه از حدود 2 دلار به بیش از 22 دلار افزایش پیدا میکند، این هزینه میتواند بر انتخاب مبدا خرید، مسیر تجارت و حتی قیمت نهایی نفت اثر بگذارد.
از این منظر، امنیت انرژی نیز تنها به میزان نفت موجود در جهان محدود نمیشود؛ بلکه امنیت مسیر انتقال، ظرفیت نفتکشها، بیمه، بنادر و مسیرهای جایگزین اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
هرمز؛ گلوگاه تعیینکننده هزینه جریان نفت
تحولات اخیر نشان میدهد که در بازار جهانی انرژی، مسیر انتقال نفت میتواند به اندازه خود تولید نفت اهمیت داشته باشد.
اختلال در یک مسیر میتواند باعث افزایش زمان سفر، کاهش ظرفیت موثر ناوگان، رشد هزینه بیمه و حمل، تغییر مبدا خرید نفت و در نهایت افزایش هزینه رساندن انرژی به مصرفکننده شود.
به همین دلیل، تنگه هرمز فقط یک مسیر عبور نفت نیست؛ بلکه یکی از نقاطی است که اختلال در آن میتواند هزینه اتصال عرضه نفت به تقاضای جهانی را تغییر دهد.
در چنین شرایطی، یک بشکه نفت که در میدان تولید شده اما انتقال آن به مقصد با هزینه و ریسک بسیار بیشتری انجام میشود، از نظر اقتصادی با همان بشکه در شرایط عادی تفاوت قابل توجهی دارد.