اختلال در مسیرهای دریایی و محدود شدن تردد کشتیها در خلیج فارس و تنگه هرمز، مسیر تجارت خارجی ایران را با تغییرات جدی مواجه کرده است. بخشی از کالاهایی که پیشتر از مسیر دریایی جابهجا میشدند، اکنون به سمت مرزهای زمینی هدایت شدهاند؛ تغییری که با افزایش زمان انتظار کامیونها، فشار بر گمرکات و رشد هزینه حملونقل همراه شده است.
تجارت ایران از دریا به جاده منتقل میشود
به گزارش ایران جیب به نقل از اقتصاد ۲۴، گزارشهای منتشرشده نشان میدهد ایران برای حفظ جریان تجارت خارجی خود، استفاده از مسیرهای زمینی را افزایش داده است.
بر اساس گزارش فایننشالتایمز، پیش از آغاز جنگ، بیش از ۸۰ درصد تجارت دوطرفه ایران با وزنی حدود ۱۸۰ میلیون تن در سال از طریق حملونقل دریایی و سواحل جنوبی انجام میشد. اختلال در تردد دریایی باعث شده بخشی از این بار به مسیرهای زمینی منتقل شود.
این تغییر مسیر اگرچه امکان ادامه بخشی از مبادلات را فراهم کرده، اما ظرفیت محدود مرزهای زمینی باعث ایجاد گلوگاههای جدید در تجارت کشور شده است.
صف ۷ کیلومتری کامیونها در مرز ایران و ترکیه
یکی از مهمترین نشانههای افزایش فشار بر مسیرهای زمینی، وضعیت مرز بازرگان و گذرگاه گوربولاک ترکیه است.
بر اساس گزارش فایننشالتایمز، صف کامیونها در این گذرگاه به حدود ۷ کیلومتر رسیده است. همچنین طی پنج ماه منتهی به ۱۲ اوت، واردات ایران از مرز بازرگان حدود ۲۵۰ درصد افزایش داشته است.
در حال حاضر حدود ۵۰۰ کامیون در روز از ترکیه وارد ایران میشوند و ترافیک بار در این مسیر نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
افزایش حجم تردد، زمان انتظار رانندگان را نیز بالا برده است؛ به طوری که یک راننده ترک در گفتوگو با فایننشالتایمز اعلام کرده بود ممکن است برای بازگشت به ترکیه تا ۲۴ روز در مرز منتظر بماند.
صادرات و واردات ایران کاهش یافت
آمار گمرک ایران نشان میدهد در پنج ماه منتهی به ۲۲ اوت، صادرات غیرنفتی کشور حدود ۱۵ میلیارد دلار و واردات حدود ۱۷ میلیارد دلار بوده است.
بر اساس گزارش فایننشالتایمز، صادرات غیرنفتی ایران در این مدت ۲۸ درصد و واردات ۲۶ درصد نسبت به سال قبل کاهش داشته است. به این ترتیب، تراز تجارت غیرنفتی کشور حدود ۲ میلیارد دلار منفی بوده است.
این آمار نشان میدهد اختلال در مسیرهای حملونقل تنها هزینه جابهجایی کالا را افزایش نداده، بلکه با کاهش حجم تجارت خارجی نیز همراه شده است.
صادرات سیمان و کلینکر تحت تأثیر اختلال مسیرها
یکی از بخشهایی که آثار اختلال در مسیرهای صادراتی را تجربه کرده، صنعت سیمان است.
بر اساس اطلاعات مطرحشده در گزارش، صادرات سیمان و کلینکر در چهار ماه نخست سال نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۳۵ درصد کاهش داشته و از ۴.۸ میلیون تن به حدود ۳.۱ میلیون تن رسیده است.
بیشترین کاهش مربوط به صادرات کلینکر بوده است. صادرات این محصول از حدود ۲.۷ میلیون تن به ۷۰۰ هزار تن کاهش یافته که افتی حدود ۷۴ درصدی را نشان میدهد.
در مقابل، صادرات سیمان از حدود ۲ میلیون تن به ۲.۳۹ میلیون تن افزایش یافته است. با این حال، رشد صادرات سیمان نتوانسته کاهش شدید صادرات کلینکر را جبران کند.
بازگشت محمولههای کشاورزی از امارات
اختلال در حملونقل دریایی به محصولات کشاورزی نیز آسیب زده است.
طبق گزارش منتشرشده، بیش از ۲۰۰ کانتینر یخچالی ۴۰ فوت حامل میوه، ترهبار و سبزیجات ایرانی از امارات بازگشتهاند. مجموع وزن این محمولهها حدود ۴ هزار تن و ارزش آنها نزدیک به ۳ میلیون دلار اعلام شده است.
این نمونه نشان میدهد برای کالاهای فسادپذیر، افزایش زمان حمل و توقف در مسیر میتواند خسارت بیشتری نسبت به کالاهای ماندگار ایجاد کند.
مسیرهای جایگزین ظرفیت محدودی دارند
ایران برای جبران بخشی از اختلال در مسیر دریایی، از ظرفیت مرزهای زمینی، راهآهن و بنادر دریای خزر استفاده میکند؛ اما این مسیرها ظرفیت نامحدودی ندارند.
پاکستان از نظر ظرفیت ترانزیتی محدودیت دارد و بنادر دریای خزر نیز با مشکلاتی مانند کاهش تراز آب و محدودیت آبخور شناورها روبهرو هستند.
راهآهن نیز همچنان فعال است و هر ۱۳ گذرگاه ریلی کشور مورد استفاده قرار میگیرند، اما ظرفیت ریلی به تنهایی نمیتواند کاهش حجم تجارت دریایی را جبران کند.
فایننشالتایمز نیز تأکید کرده است که حتی افزایش قابل توجه تجارت زمینی و استفاده بیشتر از مسیر دریای خزر نمیتواند به طور کامل جایگزین حجم تجارت دریایی ایران شود.
هزینه تغییر مسیر تجارت ایران
انتقال کالا از مسیرهای دریایی به مسیرهای زمینی، علاوه بر افزایش زمان حمل، هزینههای بیشتری نیز به تجارت تحمیل میکند.
در گزارش حاضر، مجیدرضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، هزینه اضافی انتقال تجارت میان ایران و چین از مسیر زمینی به جای مسیر دریایی را حدود ۱۸ میلیارد دلار در سال برآورد کرده است.
این افزایش هزینه میتواند در نهایت به قیمت تمامشده کالاهای وارداتی و همچنین هزینه صادرات محصولات ایرانی منتقل شود.
تجارت ایران در برابر یک گلوگاه جدید
آنچه در ماههای اخیر در مرزهای زمینی، گمرکات و مسیرهای حملونقل مشاهده میشود، نشان میدهد اختلال در تجارت دریایی صرفاً مسئلهای مربوط به کشتیها و بنادر نیست. انتقال بخشی از بار به جاده و مسیرهای زمینی، فشار بیشتری بر ظرفیت گمرکی و ناوگان حملونقل وارد کرده و صف کامیونها و افزایش زمان ترخیص را به یک چالش جدید تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، میزان آسیب به تجارت خارجی ایران تا حد زیادی به مدت زمان اختلال در مسیرهای دریایی و توان کشور برای توسعه مسیرهای جایگزین بستگی دارد. دادههای منتشرشده درباره کاهش صادرات و واردات و همزمان افزایش ترافیک در مرزهای زمینی، نشان میدهد هزینه اختلال در زنجیره حملونقل فراتر از هزینه مستقیم جابهجایی کالا است.