رشد معاملات آنلاین طلا در ایران، اگرچه دسترسی مردم به این دارایی را آسانتر کرده، اما همزمان نگرانیهایی درباره میزان پشتوانه واقعی معاملات، امنیت اطلاعات کاربران، نحوه نگهداری طلا و کیفیت نظارت بر پلتفرمها ایجاد کرده است. کارشناسان هشدار میدهند نبود یک نظام نظارتی جامع میتواند در صورت بروز بحران نقدینگی یا اختلال در فعالیت یک سکو، سرمایه تعداد زیادی از کاربران را با ریسک مواجه کند.
به گزارش ایران جیب به نقل از تسنیم، بازار طلای آنلاین در سالهای اخیر با استقبال قابل توجهی مواجه شده است. بسیاری از مردم برای حفظ ارزش دارایی خود، به جای خرید فیزیکی طلا، از اپلیکیشنها و پلتفرمهای اینترنتی استفاده میکنند و ریال خود را به طلای دیجیتال تبدیل میکنند.
اما افزایش حجم این معاملات، یک سؤال اساسی را بیش از گذشته مطرح کرده است: آیا برای تمام طلایی که در فضای مجازی به مردم فروخته میشود، معادل فیزیکی واقعی و قابل دسترسی وجود دارد؟
طلای دیجیتال؛ دارایی واقعی یا صرفاً یک تعهد دفتری؟
ماهیت معاملات آنلاین طلا با خرید سنتی طلا تفاوت مهمی دارد. در خرید فیزیکی، مشتری دارایی خود را تحویل میگیرد و مالکیت آن قابل مشاهده است؛ اما در معاملات آنلاین، کاربر عمدتاً یک موجودی دیجیتال در حساب خود مشاهده میکند.
بنابراین اعتماد به پلتفرم، خزانه نگهداری طلا و سازوکار تسویه اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند.
اگر یک پلتفرم به اندازه طلایی که به کاربران فروخته است، ذخیره واقعی نداشته باشد، در شرایط عادی شاید این مشکل آشکار نشود؛ اما هنگام افزایش ناگهانی درخواست برداشت یا تحویل فیزیکی، ضعف پشتوانه میتواند خود را نشان دهد.
این همان نقطهای است که یک کسبوکار عادی میتواند به یک ریسک اعتباری گسترده تبدیل شود.
هشدار پلیس فتا درباره پروندههای طلای آنلاین
ابعاد امنیتی این بازار نیز قابل توجه است. بر اساس اظهارات سرهنگ حسن خالقی، معاون رئیس پلیس فتای فراجا، طی سه سال گذشته ۵۰۸ پرونده مرتبط با این حوزه ثبت شده که به گفته وی، حداقل ۶۰ درصد آنها با احراز هویت اصولی و مسدودسازی برخی منافذ قابل پیشگیری بوده است.
از سوی دیگر، حدود ۳۰ پلتفرم فعال نیز با هشت حمله سایبری مواجه شدهاند که در ۶ مورد، ضعفهای ابتدایی امنیتی از جمله گذرواژههای ضعیف و فعال نبودن احراز هویت دومرحلهای در نفوذ نقش داشته است.
این آمار نشان میدهد مسئله طلای آنلاین فقط به قیمت طلا و سود سرمایهگذاری محدود نیست؛ بلکه امنیت حساب کاربران و حفاظت از دارایی و اطلاعات آنها نیز به یک موضوع اساسی تبدیل شده است.
خزانه طلا؛ مهمترین حلقه زنجیره اعتماد
یکی از مهمترین موضوعات در معاملات آنلاین طلا، نحوه نظارت بر خزانههاست.
اگر قرار است طلای خریداریشده توسط کاربران در خزانههای مشخص نگهداری شود، باید امکان بررسی مستمر موجودی واقعی خزانهها وجود داشته باشد. در غیر این صورت، کاربر عملاً مجبور است صرفاً به ادعای پلتفرم درباره میزان پشتوانه اعتماد کند.
پروندههای قضایی تشکیلشده در برخی مناطق کشور نیز نشان داده است که نبود نظارت کافی بر داراییهای واقعی میتواند در نهایت به ایجاد تعداد زیادی طلبکار و تشکیل پروندههای پیچیده منجر شود.
در پرونده اخیر دادگستری گرگان نیز ۱۲۰ مالباخته با وعدههایی از جمله سود مضاربه و فاکتورهای فاقد اعتبار مواجه شدهاند؛ نمونهای که نشان میدهد فاصله میان یک وعده مالی و دارایی واقعی، در صورت نبود نظارت مؤثر، میتواند خسارت قابل توجهی برای سرمایهگذاران ایجاد کند.
سامانه ناظر؛ حلقهای که هنوز کامل نشده است
در چنین شرایطی، انتظار میرفت سازوکار مشخصی برای نظارت بر پلتفرمهای طلای آنلاین ایجاد شود.
قرار بود با راهاندازی «سامانه ناظر»، امکان حسابرسی آنلاین خزانهها فراهم شود و وضعیت اتصال سکوهای فعال نیز مشخص شود. با این حال، فرآیند تصمیمگیری میان دستگاههای مختلف ادامه پیدا کرده و مسئولیت هدایت این سامانه به ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز واگذار شده است.
یکی از چالشهای اصلی همینجاست؛ بازاری که بخش قابل توجهی از نقدینگی خرد مردم را جذب میکند، به نظارتی نیاز دارد که علاوه بر مقابله با تخلف، ریسک مالی، نقدینگی، پشتوانه دارایی و حقوق مصرفکننده را نیز به صورت تخصصی پایش کند.
صرفاً برخورد پس از وقوع تخلف نمیتواند جایگزین نظارت پیشگیرانه شود.
مجوزهای متوقف؛ قانونیها در صف، غیررسمیها در میدان
در طرف دیگر ماجرا، کسبوکارهایی قرار دارند که تلاش میکنند فعالیت خود را در چارچوب قانونی ادامه دهند، اما با موانع اداری مواجه شدهاند.
بر اساس اعلام رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کشوری کسبوکارهای مجازی، صدور مجوز برای پلتفرمهای آنلاین طلا با مشکلات جدی روبهرو شده است.
طبق این اظهارات، دریافت پروانه کسب به اتصال به سامانه ناظر وابسته شده، در حالی که از سوی دیگر شرکت مخابرات برای واگذاری خط ارتباطی امن، ارائه پروانه کسب را مطالبه میکند. نتیجه این چرخه اداری، طولانی شدن فرآیند صدور مجوزها بوده است.
گفته شده پس از حدود ۱۵ ماه توقف درگاه مجوزها، از میان حدود ۳۰۰ متقاضی، کمتر از ۲۰ پروانه صادر شده است.
این وضعیت یک پیامد ناخواسته دارد: هرچه مسیر فعالیت قانونی پیچیدهتر شود، امکان رشد فعالیتهای غیررسمی و کمپاسخگو بیشتر خواهد شد.
خطر اصلی؛ بحران اعتماد در زمان شوک بازار
بازار طلای آنلاین تا زمانی که قیمتها در حال افزایش است و کاربران بدون مشکل خرید و فروش میکنند، ممکن است کاملاً عادی به نظر برسد. اما آزمون واقعی این پلتفرمها زمانی خواهد بود که تعداد زیادی از کاربران همزمان تصمیم بگیرند طلای خود را تحویل بگیرند یا داراییشان را نقد کنند.
در چنین شرایطی باید مشخص باشد که آیا پلتفرمها به اندازه تعهدات ثبتشده، طلای واقعی در اختیار دارند یا خیر.
این موضوع شباهت مفهومی با بحرانهای اعتباری گذشته دارد؛ با این تفاوت که در فضای دیجیتال، سرعت انتشار بحران اعتماد میتواند بسیار بیشتر باشد. یک شایعه، اختلال فنی یا خبر درباره مشکل یک پلتفرم میتواند در مدت کوتاهی باعث هجوم کاربران برای برداشت دارایی شود.
بنابراین حتی اگر بخش عمده پلتفرمها سالم و معتبر باشند، ضعف نظارتی در یک یا چند سکو میتواند اعتماد عمومی به کل بازار طلای آنلاین را تحت تأثیر قرار دهد.
طلای آنلاین به نظارت پیشگیرانه نیاز دارد
رشد معاملات مجازی طلا را نمیتوان صرفاً یک تهدید دانست. این بازار در صورت ایجاد زیرساختهای مناسب میتواند خریدوفروش طلا را شفافتر، سریعتر و در دسترستر کند.
اما شرط اصلی، اعتماد قابل راستیآزمایی است؛ یعنی مشخص باشد طلای کاربران کجاست، چه مقدار طلای واقعی در خزانهها نگهداری میشود، چه نهادی موجودی را به صورت مستمر کنترل میکند و در صورت توقف فعالیت یک پلتفرم، تکلیف دارایی مشتریان چه خواهد شد.
تا زمانی که این پرسشها پاسخ روشن و قابل سنجشی نداشته باشند، رشد سریع معاملات آنلاین طلا بیشتر از آنکه نشانه بلوغ بازار باشد، میتواند یک هشدار برای نهادهای ناظر باشد؛ هشداری که بهتر است پیش از وقوع بحران پاسخ داده شود، نه پس از آن.