فرسودگی شبکه آب و فاضلاب، آبشستگی خاک، قناتهای متروکه و حفاریهای مترو از مهمترین عواملی هستند که خطر فروریختگی ناگهانی زمین در تهران را افزایش دادهاند. بررسی حوادث 20 سال اخیر نیز از تکرار گودالهای ناگهانی در نقاط مختلف پایتخت حکایت دارد.
به گزارش ایران جیب، فروریختگی زمین یکی از خطرات جدی زیرساختهای شهری تهران است؛ پدیدهای که برخلاف فرونشست، میتواند بهصورت ناگهانی رخ دهد و در مدت کوتاهی خیابان، پیادهرو یا حتی خودروها و ساختمانهای اطراف را درگیر کند.
بر اساس بررسیهای انجامشده، در فاصله سالهای 1383 تا 1403 بیش از 380 مورد فروریختگی در تهران ثبت شده است. مناطق 6، 12، 11، 10 و بخشهایی از مناطق 7 و 14 نیز از جمله محدودههایی هستند که با ریسک بالاتری مواجهاند.
چرا زمین تهران ناگهان دهان باز میکند؟
کارشناسان معتقدند یکی از عوامل اصلی ایجاد گودالهای ناگهانی، آبشستگی زیرسطحی است. شکستگی و فرسودگی لولههای آب و فاضلاب میتواند باعث نفوذ آب به لایههای خاک شود. جریان آب بهتدریج ذرات خاک را شسته و حفرههایی در زیر سطح زمین ایجاد میکند. این حفرهها ممکن است برای مدتی از سطح زمین قابل مشاهده نباشند، اما با افزایش فشار، ارتعاشات ناشی از تردد خودروها یا قطارهای مترو و ادامه فرسایش، ناگهان فرو بریزند.
قناتهای قدیمی تهران نیز در این میان نقش مهمی دارند. انسداد، خشکشدن یا تغییر مسیر قناتها در جریان ساختوساز و حفاریهای زیرزمینی میتواند مسیر طبیعی جریان آب را تغییر دهد و زمینه تشکیل حفرههای زیرزمینی را فراهم کند.
مترو؛ یکی از عوامل مورد بحث
در بسیاری از حوادث گذشته، محل فروریختگی زمین در نزدیکی خطوط یا کارگاههای مترو قرار داشته است. کارشناسان تأکید دارند که در زمان طراحی و احداث خطوط مترو باید مسیر قناتها، آبهای زیرزمینی، مسیلها و وضعیت لایههای خاک بهطور دقیق بررسی شود.
برخی حوادث در محدودههایی مانند میدان منیریه، خیابان مولوی، میدان محمدیه، میدان قیام و شهران نیز در سالهای گذشته نگرانیهایی درباره تأثیر حفاریهای زیرسطحی بر پایداری زمین ایجاد کرده است.
با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که نمیتوان تمام فروریختگیها را به مترو نسبت داد و در هر حادثه باید نقش عواملی مانند شکستگی لولههای آب، قناتها، وضعیت خاک و آبشستگی بهصورت جداگانه بررسی شود.
فرونشست؛ تهدیدی متفاوت اما جدی
فرونشست با فروریختگی ناگهانی تفاوت دارد. فرونشست معمولاً فرآیندی تدریجی است که در اثر افت سطح آبهای زیرزمینی و برداشت بیش از ظرفیت منابع آب اتفاق میافتد. این پدیده بهویژه در بخشهایی از جنوب و جنوبغرب تهران جدیتر است.
مشکل اصلی این است که فرونشست میتواند به سازههای طولی و حساس مانند خطوط مترو، راهآهن، جادهها و شبکههای آب و فاضلاب آسیب وارد کند. اگر فرونشست بهصورت نامتقارن رخ دهد، سازههای بتنی و صلب نیز در بلندمدت تحت فشار قرار گرفته و ممکن است دچار ترک و آسیب شوند.
بیش از 1300 رشته قنات در تهران
بر اساس اظهارات کارشناسان، تهران دارای بیش از 1300 رشته قنات است که عمق برخی از آنها به بیش از 100 متر میرسد. بخش قابل توجهی از این قناتها در جنوب تهران قرار دارند و مسیر آنها در نقاط مختلف با پروژههای عمرانی و زیرساختهای شهری تلاقی پیدا میکند.
در صورتی که مسیر طبیعی آبهای زیرزمینی با یک سازه زیرسطحی مانند تونل مترو قطع شود، امکان تجمع آب و تغییر مسیر جریان آن وجود دارد. این جریان جدید میتواند موجب شستوشوی خاک و ایجاد حفرههایی در زیر زمین شود.
گودالهایی که سابقه تکرار دارند
بررسی حوادث سالهای گذشته نشان میدهد برخی مناطق تهران بارها شاهد فروریختگی زمین بودهاند. در مواردی مانند میدان منیریه و خیابان مولوی، فروریختگی در فاصلههای زمانی مختلف تکرار شده است.
این تکرار میتواند نشاندهنده وجود مشکلات زیرسطحی پایدار باشد؛ مشکلاتی که با بتنریزی و ترمیم سطح خیابان برطرف نمیشوند و نیازمند شناسایی منبع اصلی ناپایداری در زیر زمین هستند.
خطر برای ایستگاههای مترو
کارشناسان معتقدند ایستگاهها و تونلهای مترو نیز در برابر فرونشست و فروریختگی مصون نیستند. سازه بتنی میتواند در برابر بسیاری از فشارهای معمول مقاومت کند، اما در صورت وقوع فرونشست نامتقارن و تجمعی، فشارهایی به سازه وارد میشود که در طول زمان میتواند باعث ایجاد ترک و آسیب شود.
به همین دلیل، پایش مستمر خطوط مترو و بررسی وضعیت زمین در اطراف آنها ضروری است؛ با این تفاوت که کارشناسان تأکید دارند مطالعات زمینشناسی و ژئوتکنیکی باید پیش از احداث خطوط انجام شود و صرفاً به پایش پس از ساخت محدود نشود.
تهران و خطر گسلها
در کنار فرونشست و فروریختگی، گسلهای تهران نیز یکی دیگر از نگرانیهای مهم برای زیرساختهای زیرزمینی هستند. در صورت وقوع زلزله شدید و جابهجایی در امتداد گسل، سازههای طولی مانند تونلهای مترو و خطوط انتقال گاز و آب میتوانند در معرض آسیب قرار گیرند.
کارشناسان معتقدند در طراحی و توسعه خطوط جدید مترو باید محل گسلها، مسیر قناتها، وضعیت آبهای زیرزمینی و پهنههای فرونشستی بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.