چشمانداز بارشی پاییز و نیمه اول زمستان امسال از احتمال بهبود بارشها در بخش قابل توجهی از کشور، بهویژه مناطق غربی و جنوبغربی، حکایت دارد؛ اما کارشناسان هشدار میدهند بارشهای سنگین و رگباری میتواند همزمان خطر وقوع سیلابهای ناگهانی را افزایش دهد.
به گزارش ایران جیب، در حالی که ایران طی سالهای اخیر با خشکسالیهای متوالی دستوپنجه نرم کرده است، تازهترین ارزیابیهای اقلیمی از احتمال افزایش بارش در پاییز و نیمه نخست زمستان خبر میدهد. با این حال، افزایش میانگین بارش به معنای بارندگی یکنواخت در سراسر کشور نیست و وقوع بارشهای شدید و کوتاهمدت میتواند برخی مناطق را در معرض سیلاب قرار دهد.
احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال در غرب کشور
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، با تأکید بر احتمالی بودن پیشبینیهای فصلی اعلام کرده است که در اغلب مناطق کشور، بهویژه غرب و جنوبغرب، بارشها در محدوده نرمال و در برخی مناطق حتی بیش از نرمال خواهد بود.
بر اساس این ارزیابی، احتمال تحقق بارش در محدوده نرمال تا بیش از نرمال حدود 60 تا 70 درصد برآورد شده است.
با این حال، شرایط در همه مناطق کشور یکسان نخواهد بود و احتمال کمبارشی در بخشهایی از نیمه شمالی و فلات مرکزی همچنان وجود دارد؛ هرچند احتمال این وضعیت در پاییز پیشرو بالا ارزیابی نشده است.
زاگرس در کانون بارشهای پاییزی
در صورت تحقق الگوهای پیشبینیشده، استانهای ایلام، کرمانشاه، لرستان، چهارمحالوبختیاری، کهگیلویهوبویراحمد و بخشهایی از خوزستان میتوانند بیشترین تأثیر را از افزایش انتقال رطوبت دریافت کنند.
موقعیت جغرافیایی رشتهکوه زاگرس در این زمینه اهمیت زیادی دارد. انتقال رطوبت از اقیانوس هند، دریای سرخ و مناطق جنوبی شبهجزیره عربستان به سمت ایران، هنگام برخورد با دامنههای غربی زاگرس باعث صعود هوا، کاهش دما و تراکم رطوبت شده و شرایط را برای بارش فراهم میکند.
به همین دلیل، دامنههای غربی زاگرس معمولاً نسبت به مناطق شرقی این رشتهکوه بارش بیشتری دریافت میکنند.
افزایش دما؛ برف کمتر و روانآب بیشتر
یکی دیگر از نکات مهم در چشمانداز اقلیمی ماههای آینده، احتمال بالاتر بودن دمای هوا نسبت به میانگین بلندمدت است.
دمای بالاتر میتواند در صورت وقوع بارش، سهم باران را نسبت به برف افزایش دهد. در چنین شرایطی خط برف به ارتفاعات بالاتری منتقل شده و بخش بیشتری از بارش به شکل مستقیم وارد رودخانهها و حوضههای آبریز میشود.
این وضعیت میتواند میزان روانآب را افزایش داده و در صورت وقوع بارشهای شدید، ریسک سیلاب را بالا ببرد.
از سوی دیگر، افزایش دما موجب بیشتر شدن تبخیر میشود و اگر بارشها کمتر از حد انتظار باشند، میتواند آثار خشکسالی را تشدید کند.
چرا احتمال سیلاب ناگهانی افزایش مییابد؟
کارشناسان معتقدند تغییر اقلیم و افزایش دمای زمین در کنار دخالتهای انسانی، زمینه وقوع رخدادهای حدی را بیشتر کرده است.
خشک شدن دریاچهها، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک، چرای بیش از حد دام و ساختوساز در حریم رودخانهها و مناطق کوهستانی، ظرفیت طبیعی زمین برای جذب آب را کاهش داده است.
در چنین شرایطی اگر بارش سنگین در مدت کوتاهی رخ دهد، آب فرصت کافی برای نفوذ در خاک نداشته و حجم زیادی از روانآب ایجاد میشود.
همچنین محدود شدن مسیر طبیعی رودخانهها به دلیل ساخت جاده، پل، دیوار یا سایر سازهها میتواند مسیر جریان آب را مسدود کرده و خسارت سیلاب را افزایش دهد.
لایروبی رودخانهها و آبخیزداری در دستور کار قرار گیرد
با توجه به احتمال بارشهای شدید پاییزی، اقدامات پیشگیرانه باید پیش از آغاز بارندگیهای گسترده انجام شود.
شناسایی نقاط حادثهخیز، لایروبی رودخانهها، رفع موانع مسیر آب، اصلاح پلها و جادههای مشکلساز و اجرای طرحهای آبخیزداری از جمله اقداماتی است که میتواند شدت خسارت سیلاب را کاهش دهد.
اجرای طرحهای آبخیزداری در مناطق کوهپایهای و روستاهایی که سابقه سیلابهای تکرارشونده دارند، میتواند سرعت حرکت آب از ارتفاعات به سمت مناطق پاییندست را کاهش دهد.
تجربه سیلابهای گذشته، از جمله سیل سال 1398 در گلستان، نشان داده است که محدود شدن مسیر طبیعی رودخانهها میتواند پیامدهای یک سیلاب را بهمراتب شدیدتر کند.
پاییز مناسب برای کشت پاییزه
افزایش احتمالی بارشها میتواند خبر خوبی برای بخش کشاورزی نیز باشد. در صورت تحقق این پیشبینیها، شرایط رطوبتی در بسیاری از مناطق کشور برای کشت پاییزه مناسبتر خواهد شد.
با این حال، کارشناسان تأکید دارند که پیشبینی فصلی نمیتواند زمان دقیق شروع بارندگی را مشخص کند. زمان مناسب کشت در مناطق مختلف کشور متفاوت است و کشاورزان باید تصمیمگیری را بر اساس شرایط اقلیمی منطقه، نوع محصول و پیشبینیهای کوتاهمدت و هفتگی انجام دهند.
خوشبینی به پاییز پربارش، اما نه با قطعیت
شرایط اقیانوسی و الگوهایی مانند النینو میتوانند زمینه مساعدتری برای انتقال رطوبت به ایران ایجاد کنند. بسیاری از سالهای پربارش کشور نیز با شرایط النینو همراه بودهاند.
با این حال، پیشبینی فصلی صرفاً یک چشمانداز احتمالی است و نمیتواند زمان یا شدت یک سیلاب مشخص را از چند ماه قبل تعیین کند.
بنابراین، احتمال بارش مناسب در پاییز نباید به معنای منتفی شدن خشکسالی یا خطر سیلاب تلقی شود. حتی در سالهایی که میانگین بارندگی مطلوب است، بارشهای شدید و رگباری میتوانند در مدت کوتاهی موجب وقوع سیلاب شوند.
هشدار مهم برای پاییز پیشرو
در مجموع، پاییز و نیمه اول زمستان امسال میتواند برای منابع آبی، کشاورزی و تغذیه سفرههای زیرزمینی فرصت مناسبی ایجاد کند؛ اما استفاده از این فرصت به آمادگی برای رخدادهای حدی وابسته است.
به گفته کارشناسان، نمیتوان زمان دقیق سیلاب را از ماهها قبل مشخص کرد، اما میتوان مناطق آسیبپذیر را از قبل شناسایی و برای سناریوی بارش شدید آماده کرد.
ستادهای مدیریت بحران، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و دستگاههای مسئول منابع طبیعی و آبخیزداری باید پیش از آغاز بارشهای پاییزی، نقاط پرخطر و مسیرهای طبیعی عبور آب را بررسی و موانع موجود را برطرف کنند.