احتمال بازگشت النینو، نگرانیها درباره تغییر الگوی بارش و وقوع سیلاب در ایران را افزایش داده است؛ کارشناسان تأکید میکنند که تفاوت اصلی سیلاب ایران با فاجعه نپال، منشأ آن است، اما ضعف آبخیزداری و نبود سامانههای هشدار میتواند خسارات را تشدید کند.
به گزارش ایران جیب، وقوع سیلاب فاجعهبار در نپال و انتشار گزارشهایی درباره احتمال شکلگیری دوباره پدیده النینو، توجهها را به تابآوری ایران در برابر بارشهای شدید و سیلابهای ناگهانی جلب کرده است.
کارشناسان میگویند سیلاب ناشی از بارشهای شدید در ایران با سیلاب نپال یکسان نیست. در نپال، فروریختن و ذوب بخشی از یخچالهای طبیعی در ارتفاعات عامل اصلی شکلگیری سیل فاجعهبار بود؛ پدیدهای که با شرایط جغرافیایی ایران قابل مقایسه نیست.
با این حال، افزایش شدت بارش در ایران، در صورت آماده نبودن زیرساختهای مدیریت آب، میتواند به سیلابهای مخرب منجر شود؛ همانطور که در فروردین 1398 بخشهایی از کشور با سیلاب گسترده مواجه شدند.
النینو چه تأثیری بر ایران دارد؟
منوچهر فرجزاده، اقلیمشناس و استاد دانشگاه تربیت مدرس، با اشاره به احتمال وقوع النینو گفته است این پدیده میتواند بر الگوی بارش ایران اثر بگذارد.
با این حال، اثر النینو در تمام نقاط ایران یکسان نیست و میزان بارش میتواند در مناطق مختلف کشور تغییرات متفاوتی داشته باشد. بنابراین، نمیتوان صرفاً با وقوع النینو نتیجه گرفت که کل ایران با افزایش بارندگی مواجه خواهد شد.
بررسی تجربه سالهای گذشته نیز نشان میدهد برخی دورههای النینو با افزایش قابل توجه بارش در ایران همراه بودهاند. در سال 1398 نیز بارشهای سنگین و سیلابهای گسترده بخشهایی از کشور را درگیر کرد.
سیلاب؛ تهدید یا فرصت برای منابع آب؟
یکی از نکات مهم کارشناسان این است که بارش شدید الزاماً نباید به یک تهدید تبدیل شود.
محمدرضا فرزانه، رئیس گروه تغییرات اقلیمی پژوهشکده محیطزیست، تأکید کرده است که اجرای اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری میتواند سرعت روانآب را کاهش داده و امکان نفوذ بیشتر آب به زمین را فراهم کند.
در چنین شرایطی، بخشی از آبی که در حالت عادی به شکل سیلاب از دسترس خارج میشود، میتواند به تغذیه سفرههای زیرزمینی کمک کند.
به بیان دیگر، اگر زیرساختهای مناسب وجود داشته باشد، بارش سنگین میتواند از یک تهدید به فرصتی برای تقویت منابع آب کشور تبدیل شود.
هشدار سیل 20 دقیقه قبل از بحران
یکی از مهمترین راهکارهای کاهش تلفات، استفاده از سامانههای هشدار سریع سیلاب است.
علی بیتالهی، زمینشناس، با اشاره به مشخص بودن بسیاری از مسیرهای سیلابی، گفته است نصب سامانههای هشدار در مناطق پرخطر میتواند امکان پیشبینی وقوع سیلاب را حدود 20 تا 30 دقیقه پیش از بحران فراهم کند.
این زمان اگرچه کوتاه است، اما برای هشدار به مردم، تخلیه نقاط پرخطر و کاهش تلفات جانی اهمیت زیادی دارد.
آبخیزداری و لایروبی؛ راهکارهای پیشگیرانه
کارشناسان علاوه بر سامانههای هشدار، مجموعهای از اقدامات سازهای و غیرسازهای را برای کاهش خسارات سیل پیشنهاد میکنند.
افزایش نفوذ آب در حوزههای آبریز، احداث بندهای کنترل سیلاب، ایجاد مسیرهای انحرافی، لایروبی رودخانهها و جلوگیری از ساختوساز در حریم رودخانهها از جمله اقداماتی است که میتواند شدت خسارات را کاهش دهد.
جابجایی خانههایی که در مسیرهای شناختهشده سیلاب قرار دارند نیز یکی از راهکارهای بلندمدت برای کاهش تلفات انسانی محسوب میشود.
آیا ایران آماده بارشهای شدید است؟
پاسخ به این پرسش تنها به پیشبینی هواشناسی وابسته نیست. حتی اگر میزان بارندگی دقیقاً قابل پیشبینی باشد، نبود زیرساخت مناسب میتواند یک بارش شدید را به بحران تبدیل کند.
تجربه سیلابهای سال 1398 نشان داد که افزایش ناگهانی بارش، در کنار ضعف مدیریت روانآب و ساختوساز در مناطق پرخطر، میتواند خسارات سنگینی ایجاد کند.
بنابراین، مهمترین موضوع برای ایران نه فقط پیشبینی النینو، بلکه افزایش تابآوری در برابر بارشهای شدید و آمادهسازی زیرساختها پیش از وقوع بحران است.