فاصله میان درآمد خانوار و قیمت خودرو در سالهای اخیر افزایش یافته و همین موضوع باعث شده خرید خودروی صفر کیلومتر برای بخشی از جامعه به تصمیمی دشوار و بلندمدت تبدیل شود. در این میان، آماری درباره کاهش سهم خانوارهای خریدار خودروی دستاول از 2.3 درصد در سال 1390 به 0.44 درصد در سال 1403 منتشر شده که درباره منبع آن ابهامهایی وجود دارد و بدون دسترسی به منبع رسمی نمیتوان با اطمینان به آن استناد کرد.
به گزارش ایران جیب، خودرو سالها یکی از مهمترین کالاهای بادوام در سبد خانوار ایرانی بوده است؛ کالایی که علاوه بر استفاده روزمره، در دورههای تورمی برای بخشی از مردم نقش دارایی و ابزار حفظ ارزش پول را نیز پیدا کرده است.
با این حال، رشد قیمت خودرو در کنار افزایش هزینههای مسکن، خوراک، خدمات و سایر نیازهای ضروری باعث شده سهم خودرو از توان مالی بسیاری از خانوارها کاهش پیدا کند. نتیجه این وضعیت را میتوان در تغییر رفتار خریداران مشاهده کرد؛ بخشی از مردم به سمت خودروهای کارکرده رفتهاند، برخی خرید را به تعویق انداختهاند و گروهی نیز تنها با فروش داراییهایی مانند طلا و ارز میتوانند به خرید خودروی جدید فکر کنند.
ابهام در آمار قدرت خرید خودروی صفر
در روزهای اخیر گزارشی درباره کاهش قدرت خرید خانوار برای تهیه خودروی دستاول منتشر شد که در آن عنوان شده سهم خانوارهایی که در سال 1390 خودروی دستاول خریداری کردهاند، 2.3 درصد بوده و این رقم در سال 1403 به 0.44 درصد رسیده است.
بر اساس این ادعا، سهم خانوارهای خریدار خودروی دستاول طی این دوره حدود 80 درصد کاهش یافته است؛ آماری که در صورت تأیید منبع رسمی میتواند تصویر قابل توجهی از کاهش قدرت خرید خانوار ارائه کند.
با این حال، درباره منبع دقیق این آمار ابهام وجود دارد. بررسی آمارهای منتشرشده از سوی مرکز آمار ایران نیز نشان میدهد که نباید آمار مالکیت خودرو را با آمار خرید خودروی صفر در یک سال مشخص یکسان دانست.
برای نمونه، آمار مربوط به سهم خانوارهای دارای «اتومبیل شخصی» در سال 1390 حدود 39.72 درصد اعلام شده است. این رقم بیانگر میزان مالکیت خودرو در میان خانوارهاست و با ادعای خرید خودروی دستاول در همان سال تفاوت دارد.
بنابراین تا زمانی که منبع رسمی و قابل بررسی برای ارقام 2.3 درصد و 0.44 درصد ارائه نشود، نمیتوان این ارقام را بهعنوان یک شاخص قطعی از قدرت خرید مردم در بازار خودرو در نظر گرفت.
خرید خودرو از یک تصمیم عادی به تصمیمی بلندمدت تبدیل شد
صرفنظر از اختلاف درباره این آمار، نشانههای بازار خودرو حاکی از آن است که قدرت خرید خانوار نسبت به قیمت خودرو کاهش پیدا کرده است.
افزایش قیمت خودرو در سالهای گذشته در شرایطی رخ داده که درآمد بسیاری از خانوارها با همان سرعت رشد نکرده است. از سوی دیگر، افزایش هزینههای ضروری زندگی باعث شده بخش بیشتری از درآمد خانوار پیش از رسیدن به کالاهای بادوام مصرف شود.
در چنین شرایطی، خرید خودرو برای بسیاری از خانوارها دیگر یک تصمیم ساده نیست. فردی که در گذشته میتوانست با چند سال پسانداز یا استفاده از تسهیلات به سراغ خودروی جدید برود، اکنون ممکن است مجبور باشد خرید خود را برای مدت طولانیتری به تعویق بیندازد.
خودرو صفر؛ گزینهای دشوار برای خریداران جدید
یکی از مهمترین تغییرات بازار خودرو، تفاوت میان وضعیت خریداران جدید و افرادی است که از قبل خودرو دارند.
خانواری که هیچ خودرویی در اختیار ندارد، برای ورود به بازار باید کل مبلغ خرید خودرو را تأمین کند. این در حالی است که قیمت بسیاری از خودروهای صفر کیلومتر به چند میلیارد تومان رسیده است.
در چنین شرایطی، خرید خودروی جدید برای یک جوان یا خانوار با درآمد متوسط بدون داشتن پسانداز قابل توجه دشوار شده است. بخشی از این افراد ممکن است مجبور شوند خرید را به آینده موکول کنند یا به سراغ خودروهای کارکرده ارزانتر بروند.
در مقابل، فردی که از قبل خودرو دارد، میتواند با فروش خودروی فعلی بخشی از هزینه خرید خودرو جدید را تأمین کند. با این حال، حتی برای این گروه نیز ارتقای خودرو به مدلهای گرانتر به دلیل افزایش فاصله قیمتها دشوارتر شده است.
بازار خودروهای کارکرده همچنان فعالتر است
تغییر قدرت خرید خانوار باعث شده بازار خودروهای کارکرده اهمیت بیشتری پیدا کند. برای بسیاری از خریداران، خودرو دستدوم دیگر صرفاً یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه به گزینهای جایگزین برای خودروی صفر تبدیل شده است.
در واقع، بخشی از تقاضای بازار صفر کیلومتر به بازار خودروهای کارکرده منتقل شده است. در این بازار، خریدار میتواند با سرمایه کمتری صاحب خودرو شود و در برخی موارد نیز امکان تعویض خودرو در همان محدوده قیمتی وجود دارد.
به این ترتیب، بازار خودرو را میتوان به چند گروه تقسیم کرد؛ افرادی که توان خرید خودروی صفر ندارند، کسانی که توان ارتقای خودرو را از دست دادهاند و گروهی که همچنان میتوانند خودروهای کارکرده را در محدوده قیمتی مشابه خرید و فروش کنند.
فاصله دستمزد و قیمت خودرو؛ مسئله اصلی بازار
یکی از عوامل اصلی کاهش قدرت خرید خودرو، افزایش فاصله میان درآمد و قیمت خودرو است.
اگر قیمت یک کالای بادوام سریعتر از درآمد خانوار رشد کند، حتی در صورت ثابت ماندن تقاضای واقعی، خرید آن کالا دشوارتر میشود. خودرو نیز در سالهای اخیر با همین شرایط مواجه بوده است.
افزایش قیمت خودرو، هزینه بیمه، تعمیرات، قطعات و نگهداری نیز هزینه واقعی مالکیت خودرو را افزایش داده است. بنابراین خریدار تنها با قیمت اولیه خودرو مواجه نیست و باید هزینههای پس از خرید را نیز در نظر بگیرد.
نوسان ارز؛ عامل تشدیدکننده قیمت خودرو
بازار خودرو ایران علاوه بر قدرت خرید خانوار، به شدت تحت تأثیر انتظارات تورمی و نوسان نرخ ارز قرار دارد.
افزایش نرخ ارز در بازار آزاد معمولاً با فاصله زمانی کوتاهی در قیمت خودرو منعکس میشود. این اثر در دورههای هیجانی میتواند شدیدتر باشد؛ زیرا علاوه بر هزینههای واقعی، انتظارات فروشندگان و خریداران نیز بر قیمتها اثر میگذارد.
برای نمونه، در هفتههای اخیر قیمت برخی خودروها رشد قابل توجهی را تجربه کرده است. تارا V4 نیز از جمله خودروهایی بوده که قیمت آن در بازار افزایش پیدا کرده است.
با این حال، رشد قیمت در دورههای هیجانی لزوماً به معنای تثبیت قیمت در همان سطح نیست. در صورت انتشار اخبار مثبت سیاسی یا کاهش نرخ ارز، بخشی از رشد هیجانی بازار خودرو میتواند تعدیل شود.
خودرو؛ کالای مصرفی یا سرمایهای؟
یکی دیگر از مشکلات ساختاری بازار خودرو ایران، تغییر نقش خودرو از کالای مصرفی به یک دارایی سرمایهای است.
در شرایط تورمی، بخشی از مردم برای حفظ ارزش دارایی خود به بازارهایی مانند طلا، ارز و خودرو مراجعه میکنند. این موضوع میتواند تقاضای غیرمصرفی ایجاد کرده و فاصله قیمت کارخانه و بازار را افزایش دهد.
در شرایطی که خودرو به کالایی برای حفظ ارزش پول تبدیل میشود، قیمت آن دیگر تنها بر اساس نیاز مصرفی خانوار تعیین نمیشود و انتظارات تورمی و سرمایهای نیز وارد معادله میشوند.
به همین دلیل، خرید خودرو صرفاً با هدف کسب سود در دورههای پرنوسان میتواند ریسک بالایی داشته باشد.
افزایش دوباره فاصله قیمت کارخانه و بازار
یکی دیگر از نشانههای مهم بازار، بازگشت فاصله میان قیمت کارخانه و قیمت خودرو در بازار آزاد است.
هرچه این فاصله بیشتر شود، انگیزه خرید خودرو با هدف کسب سود یا حفظ ارزش دارایی نیز افزایش پیدا میکند. در چنین شرایطی، بخشی از تقاضای واقعی مصرفی ممکن است با تقاضای سرمایهای مخلوط شود.
این وضعیت میتواند فرآیند خرید خودرو را برای مصرفکننده واقعی دشوارتر کند؛ زیرا قیمت بازار نه فقط تحت تأثیر هزینه تولید و قدرت خرید، بلکه تحت تأثیر انتظارات و انگیزههای سرمایهای نیز قرار میگیرد.
تحلیل بازار خودرو؛ آیا اکنون زمان خرید است؟
با توجه به شرایط فعلی، نمیتوان برای تمام خریداران یک نسخه واحد ارائه کرد.
افرادی که نیاز فوری و واقعی به خودرو دارند، ناچارند با توجه به بودجه خود اقدام کنند. اما برای افرادی که صرفاً با هدف سرمایهگذاری یا از روی نگرانی نسبت به افزایش بیشتر قیمتها قصد خرید دارند، ورود هیجانی به بازار میتواند پرریسک باشد.
در چنین شرایطی، بررسی قیمت چند مدل، مقایسه خودروهای صفر و کارکرده، توجه به هزینههای نگهداری و پرهیز از تصمیمگیری بر اساس شایعات و نوسانات کوتاهمدت اهمیت بیشتری پیدا میکند.
از سوی دیگر، اگر سیاستهای اقتصادی و سیاسی به کاهش نرخ ارز و کاهش انتظارات تورمی منجر شود، امکان تعدیل بخشی از افزایشهای هیجانی قیمت خودرو وجود خواهد داشت.