با بازگشت بخشی از بازرگانان ایرانی به مسیر سنتی امارات، این پرسش دوباره مطرح شده است: آیا اقتصاد ایران بار دیگر در حال تکرار وابستگی یکطرفه، پرهزینه به دبی و بندر جبلعلی است؟
در سالهای گذشته امارات متحده عربی، بهویژه دبی و بندر جبلعلی، نقش محوری در تجارت خارجی ایران ایفا میکردند. بسیاری از کالاهای وارداتی ایران، حتی آنهایی که مبدأ اصلی آنها کشورهای شرق آسیا، اروپا یا آفریقا بود، ابتدا وارد امارات میشدند و سپس از طریق صادرات مجدد راهی بازار ایران میشدند.
این مدل تجاری اگرچه در مقاطعی به کاهش هزینههای مبادله و تسهیل دسترسی به بازارهای جهانی کمک کرد، اما به تدریج وابستگی قابل توجهی را در زنجیره تأمین کشور ایجاد کرد؛ وابستگیای که هر تحول سیاسی یا امنیتی در خلیج فارس میتوانست آن را با اختلال مواجه کند.
تنشهای نظامی اخیر در منطقه و اختلال امارات در تجارت خارجی ایران، بار دیگر آسیبپذیری این الگو را آشکار کرد. اختلال در مسیرهای دریایی، افزایش هزینههای بیمه و حملونقل و نااطمینانیهای ناشی از شرایط امنیتی نشان داد که تمرکز بخش بزرگی از تجارت کشور بر یک مسیر و یک هاب منطقهای، ریسکهای قابل توجهی برای اقتصاد ایران به همراه دارد.
از سوی دیگر، امارات نیز دیگر مانند دو دهه قبل صرفاً یک مرکز واسطهگری تجاری نیست. این کشور طی سالهای اخیر با سرمایهگذاری گسترده در صنایع، لجستیک و فناوری، به یک بازیگر اقتصادی مستقل و رقیب جدی در منطقه تبدیل شده است.
رشد سریع تجارت غیرنفتی و توسعه صادرات این کشور نشان میدهد که اقتصاد امارات به سمت ایجاد ارزش افزوده داخلی و رقابت مستقیم با سایر اقتصادهای منطقه حرکت کرده است.
همزمان سهم ایران در اقتصاد امارات نیز نسبت به گذشته کاهش یافته است. در شرایطی که شرکای بزرگی همچون چین، هند، عربستان سعودی، ترکیه و کشورهای آفریقایی جایگاه خود را در بازار امارات تقویت کردهاند، نقش تجار ایرانی در معادلات اقتصادی این کشور دیگر مانند گذشته تعیینکننده نیست.
کارشناسان اقتصادی معتقدند که یکی از مهمترین درسهای تحولات اخیر، ضرورت تنوعبخشی به مسیرهای تجاری و لجستیکی کشور است. توسعه همکاری با کشورهای همسایه، استفاده از ظرفیت بنادر پاکستان و عراق، تقویت کریدور شمال-جنوب و بهرهگیری از مسیرهای ترانزیتی آسیای مرکزی میتواند وابستگی اقتصاد ایران به یک مسیر خاص را کاهش دهد.
در چنین شرایطی، امارات همچنان میتواند یکی از شرکای مهم تجاری ایران باقی بماند، اما تبدیل دوباره آن به محور اصلی تجارت خارجی کشور، با الزامات اقتصاد مقاوم و افزایش تابآوری زنجیره تأمین همخوانی ندارد.
تجربه سالهای اخیر نشان داده که در دنیای پرتنش امروز، موفقترین اقتصادها آنهایی هستند که مسیرهای متنوعتری برای تجارت و تأمین کالا در اختیار دارند. شاید مهمترین درس تحولات اخیر نیز همین باشد؛ اینکه آینده تجارت ایران نه در وابستگی به یک کشور و مسیر، بلکه در گسترش شبکهای از مسیرها و شرکای متنوع منطقهای و بینالمللی رقم خواهد خورد.
گفتنی است در روزهای میانی جنگ تحمیلی اخیر، سران اماراتی ایرانیهای مقیم را تهدید به خروج از این کشور و بعضا گرفتن تعهد برای وفاداری به سران این خلیفهنشین کرده بودند.