قطعي گسترده اينترنت در ايران وارد روز 45 خود شد. خاموشي مطلق شبكه ديجيتال بيش از هزار ساعت شده است. در تمام اين روزها فقط يك درصد از مردم، آنهايي كه اينترنت سفيد داشتند توانستند به اينترنت بينالملل وصل شوند.
از نگاه سياستگذاران اين سياست در راه حفاظت از كشور و تامين امنيت بيشتر در دوران جنگ است. اما از نگاه كسب و كارها اين رويكرد صرفا منجر به نابودي بخش عظيمي از اقتصاد كشور ميشود. البته هنوز دادههاي رسمي در مورد ميزان خسارت مربوط به قطعي گسترده اينترنت منتشر نشده است. ولي نگاهي به قطعي اينترنت در نيمه آخر سال گذشته نشان ميدهد، در مقطع دي و بهمن ماه، روزانه حدود ۵ هزار ميليارد تومان از تراكنشهاي اينترنتي كاهش پيدا كرده بود.
پيشبيني ميشود اين آمار در سال جاري بيش از پيش باشد. در اين روزها قطعي اينترنت بسياري از كسبوكارها را با بحران جدي مواجه كرده است؛ چه آنهايي كه صرفا در داخل ايران فعاليت ميكنند و چه آنهايي كه مبادلاتشان فراتر از مبادلات داخلي است. در اين ميان كسب و كارهاي كوچك اينترنتي بيش از همه حتي بيش از كسب و كارهاي بزرگ اينترنتي مورد آسيب قرار گرفتهاند. به طوري كه فعاليت بخش بزرگي از كسب و كارهاي كوچك اينترنتي متوقف شده است. از نگاه فعالان اقتصادي، هر ساعت قطعي اينترنت يعني يك فرصت از دست رفته، يك مشتري نااميد و هزينهاي بيشتر كه روي دوش شركت ميافتد. زماني كه اينترنت قطع ميشود، كسبوكارها دست و پا ميزنند تا عملياتشان ادامه پيدا كند.
بسياري از شركتها سفارشهاي آنلاين دارند و وقتي سيستم از دسترس خارج شود، درآمد روزانهشان بهشدت كاهش پيدا ميكند. حتي كسبوكارهايي كه فعاليتشان به نوعي آفلاين ميشود، با تأخير در پاسخدهي و ناتواني در ارسال اطلاعات درست روبرو ميشوند. اما اين وضعيت تا چه زماني ادامه دارد؟ هنوز هيچ پاسخ روشني از سوي مقامات ايراني در اين زمينه داده نشده است. البته برخي مقامات پيشبيني ميكنند، در صورت توافق قطعي ايران و امريكا اينترنت بينالملل برگردد. اما مساله اين است كه مشخص نيست كه اين توافق چه زماني به نتيجه ميرسد.
اينترنت بينالمللي كسب و كارها وصل شد؟
روز گذشته شايعاتي درباره اتصال تدريجي اينترنت بينالملل مطرح شد. سايت ديجياتو ديروز نوشت، چهار وبسايت باز شده ولي مشخص نيست اين مساله ناشي از يك اختلال است يا ادامهدار خواهد بود. همچنين معلوم نيست بازگشايي، محدود به اين چهار وبسايت است يا وبسايتهاي بيشتري نيز در دسترس قرار گرفتهاند. اين چهار وبسايت عبارتند از Vercel، Next.js، SourceForge كه در زمينه برنامهنويسي فعال هستند و وبسايت Let’s Encrypt كه مرجع صدور رايگان گواهينامههاي SSL و TLS براي امنيت وبسايتهاست. در اين بين روز گذشته خبرآنلاين نوشت، علي حكيمجوادي، رييس سازمان نظام صنفي رايانهاي كشور اعلام كرد كه اينترنت بينالملل برخي كسبوكارها برقرار شده است. اما او در مورد بازگشايي اينترنت بينالمللي به صورت گسترده سخني نگفت. رييس سازمان نظام صنفي رايانهاي كشور توضيح داد؛ پيگيريهاي روزانه براي رفع مشكل دسترسي اينترنت بينالملل شركتهاي فناور در جريان است. عليرغم برقراري دسترسي برخي كسبوكارها، زمان مشخصي براي اتصال اينترنت عمومي اعلام نشده است.
تاثير قطعي اينترنت بر رفتار مشتريان
رضا الفتنسب، رييس اتحاديه كشوري كسبوكارهاي مجازي در اين خصوص به «اعتماد» ميگويد: در شرايط فعلي، قطعي طولانيمدت اينترنت و محدوديتهاي دسترسي به سرويسهاي بينالملل بيشترين تأثير را بر كسبوكارهاي كوچك و متوسط گذاشته است به ويژه در بخش فروش و ارتباط با مشتريان. برخي از كسبوكارها براي انجام فعاليتهاي روزمره و بازاريابي آنلاين وابسته به اينترنت بينالملل هستند كه ابزارهاي تبليغات، موتورهاي جستوجو و پلتفرمهاي خارجي بخش مهمي از معماري اكوسيستم كسبوكارهاي آنلاين را تشكيل ميدهند. او در ادامه توضيح ميدهد: قطعي اينترنت باعث ميشود مشتريان نتوانند به وبسايتها دسترسي پيدا كنند و خريدهاي خود را انجام دهند. بسياري از كاربران، معمولا از طريق موتورهاي جستوجو مانند گوگل، سايتهاي مورد نظر خود را پيدا ميكنند كه با محدوديت اين دسترسي، كسبوكارها دچار كاهش فروش ميشوند.
همچنين، رفتار مشتريان در اين فضا تغيير ميكند و مردم بيشتر بر روي خريدهاي ضروري و معيشتي تمركز ميكنند و خريدهاي غيرضرور به تعويق ميافتد. اين امر، فشار مضاعفي بر كسبوكارهاي كوچك و متوسط وارد ميكند كه منابع محدودتري دارند و به سرعت تحت تأثير تغيير رفتار مصرفكننده قرار ميگيرند. الفتنسب تاكيد ميكند: درصد بالايي از عمليات كسبوكارها به اينترنت بينالملل وابسته است، توسعهدهندگان، برنامهنويسان و تيمهاي فني براي انجام فعاليتهاي خود نيازمند دسترسي به منابع بينالمللي هستند.
هرچند برخي از كسبوكارها تلاش ميكنند وابستگي خود را كاهش دهند، اما معماري اكوسيستم و ابزارهاي مورد استفاده اين وابستگي را اجتنابناپذير ميكند، بنابراين دسترسي محدود باعث اختلال در عمليات روزمره ميشود. او اضافه ميكند: وابستگي كسبوكارها به اينترنت بينالملل بيش از ۵۰ درصد است و حتي در برخي كسبوكارها اين ميزان به شكلي بحراني بالاست، كاهش دسترسي، توان عملياتي كسبوكارها را كاهش ميدهد و فرآيندهاي فروش و بازاريابي را دچار مشكل ميكند. اين فعال حوزه فناوري اطلاعات بيان ميكند: در شرايط فعلي، كسبوكارها بايد روشهاي جايگزين براي ادامه فعاليت خود پيدا كنند كه برخي از كسبوكارها، حتي با ابزارهاي غير استاندارد، توانستهاند تا حدي فعاليت خود را حفظ كنند.
اين تجربهها ميتواند تبديل به پروژههاي آموزشي شود و در دورههاي غير بحراني، كسبوكارها ياد بگيرند چگونه وابستگي به اينترنت بينالملل را مديريت كنند و از ابزارهاي جايگزين بهرهمند شوند. او تأكيد ميكند: چارهاي جز مديريت شرايط موجود وجود ندارد و كسبوكارها نميتوانند منتظر دسترسي كامل اينترنت باشند و بايد با ابتكار عمل، فعاليتهاي خود را ادامه دهند.
الفتنسب تصريح ميكند: قطعي اينترنت تنها عامل كاهش فروش نيست و شرايط اقتصادي و اجتماعي كشور نقش بسيار مهمي دارد و مردم به دليل فشارهاي مالي و نگرانيهاي عمومي، خريدهاي خود را محدود ميكنند. اين وضعيت به نوعي شبيه شرايط جنگي است و كاهش قدرت خريد و تغيير اولويتهاي مصرفكننده، فشار بيشتري بر كسبوكارها وارد ميكند. او اضافه ميكند: كسبوكارها نميتوانند صرفا با تمركز بر قطعي اينترنت، مشكل خود را حل كنند و بايد شرايط كلان اقتصادي و اجتماعي را نيز مدنظر قرار دهند و با انعطافپذيري، مدلهاي خود را تطبيق دهند. الفتنسب اشاره ميكند: پيامد اصلي قطعي طولاني اينترنت كاهش فروش و محدوديت در بازاريابي آنلاين است، چرا كه دسترسي محدود به سرويسهاي بينالملل، موجب ميشود كسبوكارها نتوانند به مشتريان جديد دست پيدا كنند و ارتباط با مشتريان موجود مختل شود.
او ادامه ميدهد: اين پيامدها، در كنار فشارهاي اقتصادي، موجب ميشود كسبوكارها به دنبال راهكارهاي خلاقانه باشند و استفاده از شبكههاي داخلي، پلتفرمهاي جايگزين و روشهاي ارتباطي جديد ميتواند بخشي از اين چالشها را كاهش دهد. الفتنسب به كسبوكارها توصيه ميكند تا وابستگي به اينترنت بينالملل را كاهش دهند و روشهاي جايگزيني را بياموزند و در شرايط غير بحراني، آموزش و آمادهسازي كسبوكارها براي مواجهه با محدوديتها ضروري است.
او اضافه ميكند: همكاري نزديك با حاكميت و نهادهاي مرتبط، ميتواند به كاهش آسيبها كمك كند و به جاي تمركز بر انتقاد و بررسي گذشته، بايد با آرامش و تمركز بر حل مساله، شرايط موجود را مديريت كنيم. رضا الفتنسب در پايان تأكيد ميكند: هدف ما حفظ كسبوكارها و حمايت از بخش خصوصي است و با همكاري، تدبير و انعطافپذيري ميتوانيم شرايط فعلي را مديريت كنيم و زمينه بازگشت آرامش به بازارها و فعاليتهاي آنلاين را فراهم كنيم. دغدغه بنده صرفا كسبوكارها نيست، بلكه بقاي كشور و ايجاد شرايطي پايدار براي فعاليت اقتصادي است كه با كنار هم بودن، تعامل سازنده و آموزش، ميتوانيم از اين بحران عبور كنيم و كسبوكارهاي اينترنتي را براي آينده آماده كنيم.
وابستگي كسبوكارها به اينترنت
نيما قاضي، رييس انجمن تجارت الكترونيك، در گفتوگو با «اعتماد» اعلام ميكند: قطعي طولانيمدت و گسترده اينترنت در سالهاي اخير بيشترين آسيب را به كسبوكارهاي كوچك و متوسط وارد كرده است به ويژه در حوزه تجارت الكترونيك. او ادامه ميدهد: دسترسي مردم به پلتفرمها و سرويسهاي آنلاين به اينترنت وابسته است و هنگامي كه اينترنت دچار اختلال ميشود، فعاليت بسياري از كسبوكارها متوقف ميشود و مشتريان بالقوه از دست ميروند. قاضي توضيح ميدهد: بخش زيادي از عمليات كسبوكارها به اينترنت وابسته است و برخي كسبوكارها مانند صرافيهاي آنلاين، پلتفرمهاي گردشگري و سرويسهاي مالي وابستگي شديد دارند و بدون اينترنت، فعاليت آنها متوقف ميشود. حتي كسبوكارهايي كه فرآيندهاي داخلي آنها كمتر به اينترنت وابسته است، باز هم به دليل نياز برنامهنويسان، تيمهاي ديجيتال ماركتينگ، نگهداري سرورها و امنيت، نيازمند اتصال دايمي هستند. بنابراين بيش از ۵۰ درصد فعاليتهاي روزانه كسبوكارها وابسته به اينترنت است. او اضافه ميكند: وابستگي كسبوكارها به اينترنت داخلي و بينالملل باعث ميشود حتي محدوديت كوتاهمدت، فعاليتهاي تجاري را تحت تأثير قرار دهد، براي مثال، عدم دسترسي به موتورهاي جستوجو و شبكههاي اجتماعي، موجب كاهش ارتباط با مشتريان و محدود شدن فروش ميشود.
رييس انجمن تجارت الكترونيك توضيح ميدهد: بررسيهاي دي و بهمن ماه سال گذشته نشان ميدهد؛ روزانه حدود ۵ هزار ميليارد تومان از تراكنشهاي اينترنتي كاهش پيدا كرده است. اگر اين تراكنشها را بر اساس كميسيون فروش ۱۰ تا ۱۵ درصد محاسبه كنيم، روزانه نيم تا يك هزار ميليارد تومان درآمد كسبوكارها از دست رفته است و اين عدد نشاندهنده خسارت مالي شديد قطعي اينترنت است.
قاضي ميگويد: اين كاهش درآمد تنها بخشي از اثر قطعي اينترنت است و دسترسي كاربران به پلتفرمها نيز محدود ميشود و بسياري از مشتريان بالقوه بهطور كامل از دست ميروند. بيش از ۶۰ تا ۷۰ درصد دسترسي مردم به كسبوكارها از طريق موتورهاي جستوجو و شبكههاي اجتماعي انجام ميشود و زماني كه اينترنت قطع ميشود، اين مسيرها مختل ميشود و كاربران نميتوانند مستقيما به آدرس دامنه كسبوكارها مراجعه كنند. قاضي توضيح ميدهد: كسبوكارهاي كوچك و متوسط آسيبپذيرتر هستند و پلتفرمهاي بزرگ به دليل نصب گسترده روي گوشيهاي كاربران، كمتر دچار افت دسترسي ميشوند اما كسبوكارهاي كوچك كه وابسته به جستوجوي كاربران و شبكههاي اجتماعي هستند، بهشدت متضرر ميشوند. بنابراين قطعي اينترنت اثر مستقيم و محسوس بر فروش و تداوم فعاليت آنها دارد. او اضافه ميكند: هر ساعت قطعي اينترنت باعث خسارت مالي و از دست رفتن مشتري ميشود و اين خسارت نه تنها عددي است بلكه موجب كاهش تعامل كاربران و اعتماد آنها به كسبوكارها نيز ميشود. قاضي تأكيد ميكند: كسبوكارها بايد روشهاي جايگزين براي حفظ ارتباط با مشتريان پيدا كنند و استفاده از اپليكيشنها، پلتفرمهاي داخلي و ابزارهاي ديجيتال كه وابستگي به اينترنت بينالملل را كاهش ميدهد، ميتواند بخشي از آسيبها را كاهش دهد.
او ادامه ميدهد: تجربه محدوديتها بايد تبديل به پروژههاي آموزشي شود، كسبوكارها در دورههاي غير بحراني بايد ياد بگيرند چگونه وابستگي خود به اينترنت بينالملل را مديريت كنند و با ابزارهاي جايگزين، فعاليت خود را ادامه دهند. قاضي ميگويد: چارهاي جز آمادهسازي كسبوكارها وجود ندارد و مردم نميتوانند منتظر بازگشت كامل اينترنت باشند و بايد با ابتكار عمل، فعاليتهاي خود را مديريت كنند.
رييس انجمن تجارت الكترونيك توضيح ميدهد: هدف ما حفظ تداوم كسبوكارها و حمايت از بخش خصوصي است و همكاري نزديك با حاكميت و نهادهاي مرتبط ميتواند به كاهش آسيبها كمك كند. او اضافه ميكند: تمركز بر حل مساله و همكاري، به جاي انتقاد از گذشته، راهكار موثر براي عبور از بحران فعلي است. با تدبير، انعطافپذيري و آموزش، كسبوكارها ميتوانند شرايط موجود را مديريت كرده و زمينه بازگشت آرامش و فعاليت پايدار را فراهم كنند. قاضي تأكيد ميكند: دغدغه اصلي، نه تنها حفظ كسبوكارها بلكه ايجاد شرايطي پايدار براي فعاليت اقتصادي است كه با همكاري، آموزش و آمادهسازي، ميتوان از اثرات منفي قطعي اينترنت كاست و كسبوكارهاي آنلاين را براي آينده آماده كرد.
آسيب مستقيم به درآمد و عمليات
شهاب جوانمردي، نايبرييس اتاق بازرگاني تهران در مورد قطعي طولاني مدت اينترنت به «اعتماد» ميگويد: كسب و كارها معمولا با توجه به شرايط كشور به دنبال راهحلهاي ديگري هستند اما زمان قطعي اينترنت بيشتر فري لنسرها از اين وضعيت آسيب ميبينند. او ميگويد: قطعي اينترنت نه تنها عمليات روزمره شركتها را مختل ميكند، بلكه هزينههاي پنهان و آشكار را افزايش ميدهد و اعتماد مشتريان را كاهش ميدهد. بسياري از كسبوكارها هنوز اثر دقيق اين قطعي را محاسبه نكردهاند و عمدتا به دنبال راهحلهاي جايگزين ميروند. جوانمردي تأكيد ميكند: قطعي طولاني اينترنت تأثير مستقيمي روي درآمدها دارد، كسبوكارهايي كه فعاليتشان با خارج از كشور مرتبط است، بيشترين ضربه را ميبينند. سفارشهاي آنلاين متوقف ميشود، عمليات ارسال و دريافت دادهها با تأخير روبرو ميشود و در نتيجه درآمد روزانه كاهش مييابد.
او ادامه ميدهد: علاوه بر كاهش درآمد، هزينهها هم افزايش پيدا ميكند. استفاده از اينترنت پشتيبان، VPN يا موبايل ديتا براي ادامه كار هزينه قابل توجهي روي دوش شركتها ميگذارد. اين فشار مالي به ويژه براي كسبوكارهاي كوچك و متوسط قابل توجه است. به گفته جوانمردي، بسياري از سامانهها و نرمافزارهاي داخلي بهروزرساني نشدهاند كه اين ضعف باعث شده تا فضاي بازار خاكستري ايجاد شود؛ جايي كه خدمات و محصولات غيررسمي براي جبران كمبودها وارد عمل ميشوند كه اين روند نه تنها امنيت اطلاعات را تهديد ميكند، بلكه امكان رقابت سالم را هم كاهش ميدهد. او همچنين درباره موتورهاي جستوجوي داخلي كه هنوز مبتدي هستند و اطلاعات مفيد كافي ارايه نميدهند، توضيح ميدهد: دليل آن اين است كه وقتي كاربران نميتوانند نياز خود را برآورده كنند، به سرويسهاي خارجي رو ميآورند و سرمايهگذاري روي توسعه داخلي كاهش مييابد.
جوانمردي معتقد است؛ مشكل ديگر به مدل مالي و سرمايهگذاري برميگردد، بسياري از محصولات داخلي بدون درآمد پايدار توسعه مييابند و وابسته به بودجه دولتي يا سرمايه محدود هستند. بدون درآمد مستمر و چرخه سرمايهگذاري، محصولات داخلي به بلوغ نميرسند و نميتوانند نياز واقعي كاربران را برآورده كنند. او اضافه ميكند: شركتها معمولا بخشي از درآمد تبليغاتي خود را صرف توسعه محصول ميكنند.
وقتي اين پشتوانه مالي وجود ندارد، محصولات نميتوانند ارتقا يابند يا به نسخههاي بالغ و كاربردي برسند. جوانمردي راهكارهاي عملي را در دو سطح كوتاهمدت و بلندمدت توصيه ميكند؛ در راهكار كوتاهمدت استفاده از اينترنت پشتيبان مانند؛ موبايل ديتا، LTE يا ماهواره. ذخيره اطلاعات حياتي بهصورت آفلاين براي ادامه عمليات ضروري و تقسيم وظايف تيم به گونهاي كه كارهاي غيرآنلاين هم قابل انجام باشند. و در بلندمدت سرمايهگذاري هدفمند روي محصولات داخلي با تمركز بر نياز واقعي كاربران، ارتقاي امنيت سامانهها و بهروزرساني مداوم نرمافزارها و ايجاد مدل مالي انعطافپذير كه امكان توسعه محصولات حتي با محدوديت بودجه را فراهم كند.
جوانمردي تأكيد ميكند: مديريت بحران از اهميت بالايي برخوردار است و شركتها بايد دقيق بدانند قطعي اينترنت چه تأثيري روي درآمد و هزينهها ميگذارد. شناسايي كاربران و كارشناسان حياتي، تدوين پروتكلهاي مشخص و ثبت خسارتها براي تصميمگيري بهتر ضروري است. به گفته شهاب جوانمردي، قطعي اينترنت صرفا يك مشكل فني نيست، بلكه يك چالش مديريتي، مالي و استراتژيك است. كسبوكارها بدون برنامه جايگزين، بدون سرمايهگذاري مناسب و بدون مديريت حرفهاي، آسيب جدي ميبينند و بازار داخلي توان رقابت ندارد. تركيب راهكارهاي كوتاهمدت و بلندمدت، همراه با مديريت دقيق، ميتواند اين بحران را كنترل كند و حتي فرصتهايي براي رشد و توسعه ايجاد كند./ اعتماد