وقتی قطعی گسترده اینترنت در ایران، همزمان با کاهش بیش از 1300 مگاواتی مصرف برق و افت کمسابقه قدرت محاسباتی شبکه جهانی بیتکوین همراه میشود، دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک اختلال موقتی خواند. این رویداد ناخواسته، پرده از واقعیتی سنگین برداشت: سهم پنهان و قدرتمند ایران در صنعت استخراج رمزارز، آنقدر بزرگ است که خاموشی ماینرهای غیرمجاز در کشور، هم شبکه انرژی داخلی را نجات میدهد و هم توازن معادلات جهانی را بر هم میزند. خاموش شدن گسترده ماینرهای غیرمجاز در ایران به دلیل قطعی اینترنت، نهتنها ۱۳۰۰ مگاوات از بار شبکه برق کشور را آزاد کرد (ظرفیتی به اندازه تأمین برق یک شهر متوسط) بلکه همزمان حدود ۱۰ درصد از توان محاسباتی شبکه جهانی بیتکوین را از مدار خارج ساخت.
کاهش مصرف برق
با خاموشی ماینرها در ۱۹ دی ۱۴۰۴
طبق اعلام روابطعمومی شرکت توانیر، با قطعی گسترده اینترنت و خاموش شدن ماینرهای غیرمجاز، حداقل ۱۳۰۰ مگاوات از بار پایه شبکه کاسته شد؛ رقمی که میتواند برق یک شهر متوسط ایرانی را تأمین کند. اما تأثیر این اتفاق، مرزهای ایران را درنوردید؛ هشریت (Hash Rate) جهانی استخراج بیتکوین در همان روز از ۴۵۰ به ۴۰۶ اگزاهش سقوط کرد؛ یعنی حدود ۱۰ درصد از قدرت محاسباتی شبکه جهانی ناگهان ناپدید شد. این همزمانی تصادفی نبود؛ بلکه نشاندهنده تأثیر خاموشی اجباری یکی از بزرگترین خوشههای استخراج رمزارز جهان - آن هم در کشوری که فعالیت رسمی آن با محدودیتهای جدی مواجه است - بر اقتصاد انرژی و فضای دیجیتال جهانی بود. افت ۱۰ درصدی هشریت جهانی بیتکوین در همان روز، گواه روشنی بود بر اینکه ایران با سهم حدود ۵ درصدی در استخراج جهانی، نه یک بازیگر حاشیهای، بلکه قدرتی اثرگذار در معادلات انرژی و رمزارز جهان محسوب میشود.
۸۰۰ هزار دستگاه ماینر غیرمجاز
در زیرزمین
آمارهای رسمی و برآوردهای نهادهای نظارتی نشان میدهد که دستکم ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار دستگاه ماینر غیرمجاز در ایران فعال هستند، دستگاههایی که در قالب ۷۰ تا ۸۰ هزار مزرعه بزرگ و کوچک زیرزمینی، بدون مجوز و خارج از هرگونه چهارچوب قانونی به فعالیت مشغولاند. توان مصرفی لحظهای این شبکه گسترده و پنهان، بین ۲۰۰۰ تا ۲۴۰۰ مگاوات تخمین زده میشود؛ عددی معادل ظرفیت تولید دو نیروگاه اتمی بوشهر.اما واقعیت حتی نگرانکنندهتر است: بررسیهای فنی نشان میدهد حدود ۲۵ درصد از استخراج رمزارز کشور، حتی از دید کنتورهای هوشمند و سیستمهای پایش رسمی نیز پنهان مانده است. این بخش کاملاً در سایه حرکت میکند و هزینه سنگین آن مستقیماً بر دوش شبکه برق و اقتصاد انرژی کشور تحمیل میشود.
جمعآوری ۴۲۰۰ ماینر غیرمجاز
از ابتدای سال در تهران
اکبر حسن بکلو، مدیرعامل شرکت توزیع برق استان تهران به تازگی در مراسم بهرهبرداری و عملیات اجرایی نیروگاه تجدیدپذیر و طرحهای بهینهسازی مصرف انرژی گفته بود که از ابتدای سال، نزدیک به ۴۲۰۰ ماینر غیرمجاز و ۱۱۵ مزرعه رمزارز در استان تهران شناسایی و جمعآوری شده است که میتواند نقش مهمی در کاهش بار مصرف برق داشته باشد.
چرا ردیابی کامل ممکن نیست؟
برآوردها نشان میدهد که استخراج هر بیتکوین در ایران به طور متوسط سالانه ۱۳۰۰ مگاواتساعت انرژی مصرف میکند. با احتساب انرژی مورد نیاز برای خنکسازی مزارع، مصرف سالانه کل صنعت ماینینگ کشور به حدود ۲۰ میلیارد کیلوواتساعت میرسد؛ رقمی معادل ۵ درصد کل انرژی مصرفی کشور.
این میزان مصرف، از نظر سوخت معادل ۱۳.۷ میلیون لیتر گازوئیل در هر شبانهروز است. چنین اعدادی به وضوح نشان میدهد که ماینینگ دیگر یک فعالیت حاشیهای یا خانگی نیست، بلکه به یک «صنعت انرژیخوار» تبدیل شده که آثار مستقیم آن بر امنیت انرژی، اقتصاد ملی و حتی امنیت ملی کشور قابل چشمپوشی نیست.بخش قابلتوجهی از ماینرهای غیرمجاز، متعلق به نسلهای قدیمی و کمبازده هستند. این دستگاهها یا سابقه ثبت ندارند یا از مسیرهای غیرقانونی وارد کشور شدهاند و همین موضوع، شناسایی آنها را بشدت دشوار کرده است.همچنین شواهد میدانی حاکی از آن است که برخی مزارع زیرزمینی، به جای برق شبکه سراسری، از گاز طبیعی یا گازوئیل برای تولید برق استفاده میکنند. این شیوه نهتنها مصرف سوخت فسیلی را افزایش میدهد، بلکه در عمل امکان ردیابی مصرف انرژی را نیز از بین میبرد.از طرف دیگر اتصال بخشی از این مزارع به اینترنت ماهوارهای مانند استارلینک، ابزارهای کنترلی مبتنی بر قطع یا محدودسازی اینترنت داخلی را بیاثر کرده است. در چنین شرایطی، حتی خاموشی اینترنت هم الزاماً به معنای توقف استخراج نیست.
نظارت سختگیرانه
یا ساماندهی هوشمند؟
اقداماتی مانند قطعی گسترده اینترنت در ۱۹ دی، اگرچه در کوتاهمدت تأثیر قابلتوجهی بر کاهش فشار شبکه برق داشت، اما به گفته کارشناسان، راهحل پایدار محسوب نمیشود. تا زمانی که ماینینگ در وضعیت زیرزمینی باقی بماند و از مسیر قانونی، شفاف و فناورانه ساماندهی نشود، چرخه معیوب نظارت، فرار، اتلاف انرژی و بازگشت دوباره ادامه خواهد داشت.تحلیلگران معتقدند، با ایجاد چهارچوب شفاف قانونی، جذب سرمایه رسمی، استفاده از انرژیهای مازاد و تجدیدپذیر و اعمال نظارت هوشمند، میتوان این صنعت را از یک تهدید پرهزینه به یک فرصت ارزشآفرین تبدیل کرد.
ایران به عنوان شوکدهنده
بازار جهانی
خاموشی اینترنت در جریان جنگ ۱۲روزه اخیر، به طور ناخواسته به یک آزمایشگاه واقعی برای سنجش نقش ایران در بازار جهانی رمزارزها تبدیل شد. در این دوره، با خروج ناگهانی ماینرهای ایرانی از شبکه جهانی، سختی شبکه بیتکوین کاهش یافت و سود استخراج برای ماینرهای سایر کشورها افزایش پیدا کرد.قطع اینترنت در ایران، بهطور ناخواسته تابلوی واضحی از یک تناقض بزرگ را به نمایش گذاشت: از یکسو، شبکهای از ماینرهای غیرمجاز و پنهان، آنقدر بزرگ است که خاموشی آن میتواند معادل برق یک شهر را ذخیره کند و بازار جهانی رمزارز را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، رویکرد کنونی - که عمدتاً بر پایه مقابله فیزیکی و قطع دسترسی است – نهتنها نتوانسته این پدیده را ریشهکن کند، بلکه آن را به عمق بیشتری برده است.آینده این صنعت در ایران، بین دو راهی قرار دارد: ادامه رویه پرهزینه فعلی که هر از گاهی با خاموشی اینترنت و فشار به شبکه برق همراه است، یا پذیرفتن واقعیت موجود و هدایت آن به مسیری قانونی، شفاف و مبتنی بر فناوریهای نظارتی هوشمند.